Is reuma erfelijk? Wat familiegeschiedenis en bloedwaarden zeggen

Je moeder heeft reuma, je tante ook, en nu voelt je eigen pols in de ochtend stijf aan. Dan komt de vraag vanzelf: is reuma erfelijk? Tweelingonderzoek schat de erfelijkheid op ongeveer 60 procent (PMID 10643697). Dat getal betekent iets anders dan de meeste mensen denken.

Erfelijk klinkt als een schakelaar. Je hebt het gen, of je hebt het niet. Zo werkt reuma niet.

Mijn stelling: de stamboom krijgt te veel aandacht, en roken veel te weinig. De sterkst onderbouwde risicofactor die je zelf kunt veranderen, zit niet in je DNA.

Is reuma erfelijk?

Deels. Reumatoïde artritis komt vaker voor in families, en tweelingonderzoek schat de erfelijkheid op ongeveer 60 procent (PMID 10643697). Er bestaat geen enkel reumagen dat je wel of niet erft. Aanleg bestaat uit veel kleine genetische bijdragen, die samen de kans verschuiven maar de uitkomst niet bepalen.

Het onderzoek achter dat getal vergeleek eeneiige en twee-eiige tweelingen. In het Finse cohort kwam de schatting uit op 65 procent, in het Britse op 53 procent (PMID 10643697).

Zestig procent klinkt hoog. Het betekent niet dat jij 60 procent kans hebt. Erfelijkheid is een bevolkingsmaat. Hij beschrijft hoeveel van de verschillen tussen mensen samenhangen met genetische verschillen, niet wat er met jou gebeurt.

Zelfs bij eeneiige tweelingen, met vrijwel identiek DNA, krijgt lang niet altijd allebei reuma. Dat is het duidelijkste teken dat genen alleen niet volstaan.

Genen laden de dobbelsteen. Ze gooien hem niet.

Hoe groot is de kans als je vader of moeder reuma heeft?

Groter dan gemiddeld, en in absolute zin nog steeds klein. Een ouder met reuma verhoogt je kans, wat past bij een erfelijkheid rond de 60 procent (PMID 10643697). Toch krijgt de overgrote meerderheid van de mensen met een ouder met reuma zelf nooit reuma. Een familiegeschiedenis is een risicofactor, geen voorspelling.

Reuma is geen zeldzame ziekte, maar ook geen alledaagse. Thuisarts beschrijft reumatoïde artritis als een chronische gewrichtsontsteking die op elke leeftijd kan beginnen, vaker bij vrouwen, en meestal tussen het veertigste en zestigste jaar.

Wat je erft is aanleg, geen ziekte. Het bekendste stuk daarvan ligt in het HLA-DRB1-gebied, ook wel de shared epitope genoemd. Die varianten hangen samen met een grotere kans op reuma waarbij antistoffen in het bloed te zien zijn.

Zulke genetische tests zitten niet in gewoon bloedonderzoek. En eerlijk gezegd zou een uitslag weinig veranderen aan wat je vandaag kunt doen.

De vier factoren die het vaakst genoemd worden, naast elkaar:

Welke rol speelt roken bij reuma?

Een grotere rol dan de meeste pagina's je vertellen. In een meta-analyse van observationeel onderzoek hadden mannen die ooit rookten ongeveer drie keer zo vaak reumafactor-positieve reuma (odds ratio 3,02). Bij mannen die op dat moment rookten was dat 3,91 (PMID 19174392). Bij vrouwen was de samenhang veel zwakker.

Dat is een samenhang, geen bewezen oorzaak. Observationeel onderzoek kan dat verschil niet hard maken. Toch is roken een van de best onderbouwde risicofactoren voor reuma die we kennen.

En het is de enige rij uit de tabel hierboven die je zelf kunt veranderen.

Neem twee broers met dezelfde familiegeschiedenis: hun vader kreeg reuma op zijn 52e. De een rookt al twintig jaar een pakje per dag, de ander heeft nooit gerookt. Hun genetische aanleg scheelt weinig. Toch ligt hun kans op reumafactor-positieve reuma volgens dat rookonderzoek niet in dezelfde orde van grootte (PMID 19174392).

Dezelfde stamboom, ander risico. Daar gaat het om.

Waarom roken, en niet iets anders? Een aannemelijke verklaring is dat roken bijdraagt aan het ontstaan van antistoffen zoals anti-CCP, vooral bij mensen met de shared epitope. Zekerheid is dat niet. Wel een patroon dat steeds terugkomt in het onderzoek.

Wij schrijven je niets voor. Wil je stoppen met roken, dan is je huisarts het logische startpunt. De NHG-standaarden voor huisartsen besteden er aandacht aan, en Thuisarts legt de mogelijkheden in gewone taal uit.

Kun je aanleg voor reuma in je bloed zien?

Je aanleg niet, een signaal soms wel. Een familiegeschiedenis is niet te prikken. Antistoffen die met reuma samenhangen zijn dat wel. In Nederlands onderzoek onder bloeddonoren waren reumafactor en anti-CCP bij een deel van de latere patiënten al aantoonbaar, mediaan 4,5 jaar voor de eerste klachten (PMID 14872479).

De spreiding in dat onderzoek was groot: van 0,1 tot 13,8 jaar voor het eerste symptoom (PMID 14872479). Een vast tijdpad bestaat dus niet.

Klinkt dat als een voorspelling? Dat is het niet. De onderzoekers keken terug in opgeslagen bloed van donoren die later reuma kregen. Andersom werkt het niet.

Een positieve anti-CCP bij iemand zonder klachten betekent niet dat reuma volgt. Het is een risicosignaal, nooit een uitspraak over jouw toekomst.

Wat anti-CCP wel en niet zegt, staat in de anti-CCP waarde uitgelegd. De marker zelf vind je op anti-CCP. Reumafactor heeft een eigen verhaal, met een reële kans op een positieve uitslag bij mensen zonder reuma. Dat lees je in wat een positieve of negatieve reumafactor betekent.

Hoe klachten en bloedwaarden bij elkaar komen, staat in reuma herkennen: symptomen en bloedwaarden.

Eén ding zeggen wij niet. Wij vertellen niemand met reuma in de familie dat hij zich zou moeten laten testen. Een uitslag zonder klachten verandert je behandeling niet, en de diagnose reuma stelt een huisarts of reumatoloog, nooit een getal.

Wat kun je zelf doen?

Je genen liggen vast, je rookgedrag niet. Verder telt vooral wat je met klachten doet. Gewrichten die opzetten, of stijfheid in de ochtend die langer dan een halfuur aanhoudt, zijn klachten om aan je huisarts voor te leggen. Zeker als ze links en rechts hetzelfde gewricht raken.

Wat mij opvalt aan de zoekresultaten over dit onderwerp: bijna elke pagina blijft hangen bij de stamboom. Roken staat er hooguit als bijzin bij. Ik vind dat de verkeerde volgorde, want je stamboom kun je niet veranderen.

Stel dat je 38 bent, je moeder kreeg reuma op haar 45e, en je rookt sinds je twintigste. Dan is de familiegeschiedenis het minst interessante deel van dat rijtje. Niet omdat het niets betekent, maar omdat het onveranderlijk is.

Neem je familiegeschiedenis wel mee naar de spreekkamer. Je huisarts weegt hem mee, samen met je klachten en eventueel bloedonderzoek.

Heb je klachten en wil je zelf markers laten prikken, dan kies je ze via je eigen bloedtest samenstellen. Bespreek de uitslag altijd met je huisarts. Een bloedwaarde legt gewicht in de schaal, of haalt het eraf, maar hij vervangt jouw verhaal nooit.

Erfelijk is het verkeerde woord voor reuma. Aanleg is beter. En aanleg is niet je lot.

Bronnen

1. MacGregor AJ, Snieder H, Rigby AS, et al. Characterizing the quantitative genetic contribution to rheumatoid arthritis using data from twins. Arthritis Rheum. 2000;43(1):30-37. PMID 10643697.
2. Sugiyama D, Nishimura K, Tamaki K, et al. Impact of smoking as a risk factor for developing rheumatoid arthritis: a meta-analysis of observational studies. Ann Rheum Dis. 2010;69(1):70-81. PMID 19174392.
3. Nielen MM, van Schaardenburg D, Reesink HW, et al. Specific autoantibodies precede the symptoms of rheumatoid arthritis: a study of serial measurements in blood donors. Arthritis Rheum. 2004;50(2):380-386. PMID 14872479.
4. NHG en Thuisarts. Huisartsenrichtlijnen en patiënteninformatie over reumatoïde artritis en stoppen met roken. Beschikbaar via nhg.org en thuisarts.nl.

Elk bloedtestresultaat bij Vitalcheck bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Een bloedwaarde is geen diagnose: bespreek behandelbeslissingen altijd met je huisarts.