PSA waarde: wat is normaal en wanneer is PSA te hoog?

Een normale PSA waarde ligt onder de 3 ng/ml. Bij een waarde onder die grens is de kans op prostaatkanker klein en is aanvullend onderzoek niet nodig. Huisartsen in Nederland gebruiken die grens voor mannen van elke leeftijd, zo staat het in de NHG-standaard Prostaatkanker. Een waarde van 3 of hoger is een reden om naar je huisarts te gaan. Het is nog geen diagnose: ook een ontsteking van de prostaat, een blaasontsteking of een goedaardig vergrote prostaat kan zo'n uitslag geven. Op je uitslag staat PSA in µg/l, en 1 µg/l is precies hetzelfde als 1 ng/ml.

Wat is PSA?

PSA staat voor prostaatspecifiek antigeen. PSA is een eiwit dat de prostaat maakt. De prostaat is een klier onder de blaas, rond het begin van de plasbuis, en maakt een deel van het zaadvocht. Het eiwit houdt het zaadvocht vloeibaar, en een klein beetje ervan komt altijd in je bloed terecht. Met een PSA test meet het laboratorium hoeveel van dit eiwit in je bloed zit.

Hoeveel PSA er in je bloed zit, hangt af van wat er in de prostaat gebeurt. De waarde stijgt als je ouder wordt, als de prostaat goedaardig groter wordt, bij een ontsteking van de prostaat en bij prostaatkanker. Een hoge PSA zegt dus dat er iets met je prostaat aan de hand is. Wat dat is, kan het getal zelf niet vertellen, en daarvoor is aanvullend onderzoek nodig.

Normale PSA waarden per leeftijd en de grens van 3 ng/ml

Je huisarts leest een PSA uitslag in drie stappen, en die stappen gelden voor elke leeftijd:

Op internet vind je ook tabellen met PSA waarden per leeftijd. De bekendste komt uit Amerikaans onderzoek uit 1993 bij 471 gezonde mannen. Die tabel laat zien dat PSA bij gezonde mannen met de leeftijd stijgt, omdat de prostaat met de jaren groter wordt:

Zulke grenzen per leeftijd hebben volgens de NHG geen aangetoonde meerwaarde, en internationale richtlijnen gebruiken ze niet. Een Nederlandse huisarts houdt daarom 3 ng/ml aan, of je nu 50 bent of 70. Een man van 65 met een PSA van 4 zit volgens de tabel per leeftijd onder de grens, terwijl zijn huisarts hem naar de uroloog verwijst als er geen ontsteking speelt. Laboratoria gebruiken bovendien niet allemaal dezelfde referentiewaarde, dus kijk ook naar de grens die op je eigen uitslag staat.

Wat een verhoogde PSA waarde wel en niet zegt

Er is geen PSA waarde die bewijst dat je prostaatkanker hebt, en er is ook geen waarde die het uitsluit. Met alleen een PSA test kan een arts prostaatkanker niet aantonen. Bij een verhoogde waarde is aanvullend onderzoek bij de uroloog nodig om uit te zoeken of er kanker is. Een lage PSA waarde maakt prostaatkanker onwaarschijnlijk, maar kan het niet helemaal uitsluiten.

Daarom kijkt je huisarts ook naar klachten, naar prostaatkanker in de familie en naar een lichamelijk onderzoek. Bij dat onderzoek voelt de huisarts via de anus aan de prostaat, en dat heet een rectaal toucher. Een prostaat die ongelijk van vorm is of een vaste knobbel heeft, is al een reden voor verwijzing, ook bij een normale PSA. Het toucher zelf verandert je PSA niet, dus het mag gewoon voor de bloedafname gebeuren.

Een te hoge PSA waarde zonder kanker

Een verhoogde PSA waarde kan ook een oorzaak hebben die niets met kanker te maken heeft. Deze oorzaken kunnen je PSA verhogen:

• Een goedaardig vergrote prostaat. De prostaat groeit bij veel mannen mee met de leeftijd, en een grotere prostaat maakt meer PSA.
• Een ontsteking van de prostaat of de blaas. Na een prostaatontsteking (prostatitis) of een blaasontsteking kan je PSA nog tot 12 weken verhoogd zijn.
• Een zaadlozing kort voor de test. In een onderzoek bij 64 mannen steeg de PSA na een zaadlozing bij 87 procent van hen. Na 48 uur was de waarde bij 97 procent weer terug op het oude niveau.
• Een lange fietstocht. Bij 129 mannen van 50 tot 71 jaar lag de PSA direct na een rit van 55 tot 160 kilometer gemiddeld 9,5 procent hoger.

Ook prostaatkanker kan je PSA verhogen. Welke oorzaak bij jou speelt, zoekt je huisarts uit, en zo nodig daarna de uroloog.

Wat de uroloog doet na een verhoogde PSA waarde

Is je PSA 3 of hoger en speelt er geen ontsteking, dan verwijst de huisarts je naar een uroloog. De uroloog schat eerst je risico in, bijvoorbeeld met de Prostaatwijzer. Dat is een rekenmodel dat onder meer je PSA en de uitkomst van het lichamelijk onderzoek combineert. Is het risico verhoogd, dan volgen aanvullende onderzoeken, te beginnen met een MRI-scan van de prostaat. Alleen bij een afwijkende MRI volgt een biopt: een klein stukje weefsel dat met een naald uit de prostaat wordt gehaald. Door de MRI krijgen minder mannen een biopt, en worden minder tumoren gevonden die nooit klachten zouden geven.

Soms hoor je over vrij PSA of over de snelheid waarmee je PSA stijgt. De verhouding tussen vrij en totaal PSA kan helpen om een goedaardig vergrote prostaat te onderscheiden van kanker, maar de meting heeft veel beperkingen. De stijgsnelheid heeft volgens de NHG geen aangetoonde meerwaarde bij het stellen van de diagnose.

Je PSA waarde verlagen

Gaat een ontsteking over, dan daalt je PSA vanzelf weer. Daarom herhaalt de huisarts de meting 12 weken na een prostaat- of blaasontsteking. Een zaadlozing of een lange fietstocht kort voor de test kun je vermijden, zodat een tijdelijke stijging je uitslag niet vertekent.

Twee medicijnen verlagen je PSA wel sterk: finasteride en dutasteride. Artsen schrijven ze voor bij een goedaardig vergrote prostaat, en finasteride ook bij haaruitval. Na een jaar gebruik ligt je PSA gemiddeld ongeveer de helft lager, ook als er prostaatkanker is. Gebruik je een van deze middelen, vertel dat dan aan de arts die je uitslag beoordeelt, want die moet je waarde daarop aanpassen.

Moet je je PSA laten testen?

Die keuze maak je zelf, nadat je de voor- en nadelen kent, en zo staat het ook in de NHG-standaard. Een PSA test kan een prostaatkanker vinden die baat heeft bij een vroege behandeling. Sommige vormen van prostaatkanker groeien zo langzaam dat ze nooit klachten geven. Vindt de test zo'n tumor, dan volgen onderzoeken en soms een behandeling die je niet nodig had. Op het niveau van de hele bevolking verlaagt vroeg testen de kans om aan prostaatkanker te overlijden niet.

Een paar dingen wegen mee in die keuze:

• Had je vader prostaatkanker, dan is je eigen risico ongeveer twee keer zo groot. Had je broer het, dan is het ongeveer drie keer zo groot.
• Mannen van Afrikaanse of Afrikaans-Caraïbische afkomst hebben een verhoogd risico op prostaatkanker.
• Draag je de erfelijke BRCA2-variant, dan adviseert de NHG vanaf 45 jaar elke twee jaar een PSA test en een lichamelijk onderzoek.
• Bij een levensverwachting van minder dan 10 jaar, meestal boven de 75, wordt een PSA test niet aanbevolen.
• Plasklachten, zoals vaker of 's nachts plassen, wijzen zelden op prostaatkanker. Het risico op prostaatkanker is voor mannen met en zonder plasklachten gelijk.

Twijfel je, bespreek het dan met je huisarts. Die legt de voor- en nadelen uit en kijkt naar jouw situatie.

Je PSA laten meten zonder huisarts

Je kunt je PSA ook zelf laten meten, zonder verwijzing van je huisarts. Je bestelt de PSA test los of samen met andere bloedwaarden. Je bloed wordt afgenomen op een partnerlocatie van een netwerk van onafhankelijke, gecertificeerde laboratoria. De uitslag volgt binnen ongeveer 48 uur, en een BIG-geregistreerde arts beoordeelt elke uitslag. Hoe dat stap voor stap werkt, staat in bloedonderzoek aanvragen zonder verwijzing.

Plan de bloedafname zo dat een tijdelijke stijging je uitslag niet vertekent:

• Vermijd een zaadlozing in de 48 uur voor de afname.
• Maak in de 48 uur ervoor geen lange fietstocht.
• Heb je nu een blaas- of prostaatontsteking, of had je die in de afgelopen 12 weken? Wacht dan met testen tot die 12 weken voorbij zijn.
• Gebruik je finasteride of dutasteride, vertel dat dan aan de arts die je uitslag met je bespreekt.

Is je PSA 3 ng/ml of hoger, neem je uitslag dan mee naar je huisarts. Samen bepalen jullie of opnieuw meten of een verwijzing de volgende stap is.

Bronnen

• NHG-Standaard Prostaatkanker, Nederlands Huisartsen Genootschap.
• Oesterling JE e.a. Serum prostate-specific antigen in a community-based population of healthy men. JAMA 1993;270:860-4 (PubMed).
• Tchetgen MB e.a. Ejaculation increases the serum prostate-specific antigen concentration. Urology 1996;47:511-6 (PubMed).
• Mejak SL e.a. Long distance bicycle riding causes prostate-specific antigen to increase in men aged 50 years and over. PLoS One 2013;8:e56030 (PubMed).