Synacthen test: wat het is, hoe het werkt en wat de uitslag betekent

Je hebt online gelezen over "bijnieruitputting" en vraagt je af of de synacthen test daar uitsluitsel over geeft. Het korte antwoord: deze test laat zien of je bijnieren genoeg cortisol kunnen aanmaken wanneer ze daar een seintje voor krijgen, en dat is iets heel anders dan een losse cortisolmeting. Een arts gebruikt de test bij een vermoeden van een verminderde bijnierfunctie.

Eerlijk? Dit is precies het onderwerp waar online veel verwarring over bestaat. Een eenmalige cortisolwaarde en de synacthen test worden vaak door elkaar gehaald, terwijl ze iets fundamenteel anders meten. Hieronder zet ik het verschil scherp.

Wat is de synacthen test?

De synacthen test is een onderzoek waarbij je een synthetische vorm van het hormoon ACTH ingespoten krijgt, waarna een arts meet hoeveel cortisol je bijnieren als reactie aanmaken. Zo wordt de reservecapaciteit van je bijnieren beoordeeld, niet alleen je cortisol op dat ene moment.

Je bijnieren zijn twee kleine klieren boven op je nieren. Ze maken cortisol aan, een hormoon dat meespeelt bij je stofwisseling, je bloeddruk en hoe je met stress omgaat. De aanmaak wordt aangestuurd door ACTH, een hormoon uit je hypofyse. Bij de test gebruikt de arts tetracosactide, een synthetische kopie van ACTH (merknaam Synacthen). Dat bootst het natuurlijke signaal uit je hersenen na en zet je bijnieren aan het werk. In de praktijk wordt meestal de korte synacthen test gebruikt, die ongeveer een uur duurt.

Hoe verloopt de synacthen test?

De korte synacthen test duurt ongeveer een uur en is weinig belastend. Je krijgt een infuusnaaldje, er wordt een basiswaarde geprikt, je krijgt de injectie, en na 30 en soms 60 minuten volgt opnieuw bloedafname.

• Infuusnaaldje: een klein naaldje in je arm, zodat je maar één keer geprikt hoeft te worden.
• Nulmeting: eerst bloed afnemen om je cortisol vóór de stimulatie te bepalen.
• De injectie: je krijgt de tetracosactide toegediend via het infuus of in een spier.
• Vervolgmetingen: na 30 minuten, en vaak ook na 60 minuten, opnieuw bloed afnemen.
• Afronding: het naaldje gaat eruit en je mag meestal direct naar huis.

Naast de korte test bestaat er een langere variant over meerdere uren. Die wordt minder vaak gebruikt en alleen in specifieke situaties, bijvoorbeeld om een oorzaak in de bijnier of in de hypofyse beter uit elkaar te halen.

Hoe bereid je je voor op de synacthen test?

Voor de synacthen test gelden een paar praktische punten. Je arts vertelt je precies wat in jouw situatie nodig is.

• Tijdstip: de test wordt vaak in de ochtend gedaan, omdat je cortisol dan van nature het hoogst is.
• Medicatie: corticosteroïden zoals prednison of hydrocortison kunnen de uitslag beïnvloeden. Stop hier nooit op eigen houtje mee, maar bespreek het vooraf met je arts.
• Nuchter zijn: meestal niet nodig, tenzij je arts dat aangeeft omdat er ook andere waarden worden meegenomen.
• Stress: probeer rustig aan de test te beginnen, want stress verhoogt je cortisol van nature.

Wat betekent de uitslag van de synacthen test?

Bij een gezonde bijnierfunctie stijgt je cortisol na de injectie duidelijk. Blijft die stijging uit, dan kan dat wijzen op een verminderde bijnierfunctie. Veel laboratoria beschouwen een piekwaarde rond 420 tot 550 nmol/L na stimulatie als een normale respons. De exacte grens verschilt per laboratorium en meetmethode, dus je arts leest de uitslag altijd binnen jouw situatie. Een afwijkende uitslag is een aanwijzing om verder te kijken, geen eindpunt.

Primaire en secundaire bijnierinsufficiëntie

Soms ligt het probleem in de bijnieren zelf. Reageren ze nauwelijks op de stimulatie, dan past dat bij een primaire bijnierinsufficiëntie, zoals de ziekte van Addison. Soms ligt de oorzaak hoger, in een hypofyse die te weinig ACTH aanmaakt, waardoor de bijnieren onderprikkeld raken. Voor dat onderscheid is vaak aanvullend onderzoek nodig.

Heeft een losse cortisoltest of zelftest zin?

Een losse cortisolmeting laat zien hoe hoog je cortisol op dát moment is. Ze zegt niets over de reservecapaciteit van je bijnieren. Daarom kun je met een eenmalige test of zelftest een bijnierinsufficiëntie niet aantonen en niet uitsluiten. Stel: je meet in de ochtend een lage cortisolwaarde. Dan weet je nog steeds niet waaróm die laag is. De synacthen test is juist gemaakt om die vraag te beantwoorden.

Over "bijnieruitputting" of adrenal fatigue bestaat veel online aandacht, maar er is geen wetenschappelijke onderbouwing dat dit een bestaande medische aandoening is. Thuisarts.nl en de NHG beschrijven aanhoudende vermoeidheid daarom als klacht die thuishoort bij je huisarts, niet bij een zelftest. Wil je je cortisol toch laten meten, dan kan dat bij Vital Check als losse waarde: cortisol. Heb je vooral last van vermoeidheid, kijk dan welke waarden een vermoeidheid bloedonderzoek in beeld brengt. Meer over cortisol zelf lees je in cortisol: het stresshormoon uitgelegd.

Wat zijn de bijwerkingen van de synacthen test?

De bijwerkingen vallen meestal mee. De meeste mensen merken weinig, en je staat tijdens de test onder medisch toezicht. Mogelijke, doorgaans milde reacties zijn een warm gevoel of blozen vlak na de injectie, lichte misselijkheid of een metaalsmaak, en kortdurende hartkloppingen. Een allergische reactie op het middel is zeldzaam, en omdat je onder toezicht staat, is er meteen hulp als dat toch gebeurt.

Veelgestelde vragen

Moet je nuchter zijn voor de synacthen test?

Meestal niet. Soms vraagt je arts er wel om, bijvoorbeeld omdat er tegelijk andere bloedwaarden worden bepaald. Volg altijd de instructie van je arts.

Hoe lang duurt de synacthen test?

De korte test duurt ongeveer een uur, inclusief de bloedafnames na 30 en 60 minuten. De langere variant kan meerdere uren duren en wordt minder vaak gebruikt.

Kan ik de synacthen test thuis doen?

Nee. De test vraagt om een injectie en bloedafnames onder medisch toezicht en gebeurt daarom in een ziekenhuis of kliniek.

Wat is het verschil tussen de synacthen test en een gewone cortisoltest?

Een gewone cortisoltest meet je cortisol op één moment. De synacthen test meet hoe je bijnieren reageren nadat ze gestimuleerd zijn, en zegt zo iets over hun reservecapaciteit.

De belangrijkste les: het verschil tussen meten en stimuleren. Twijfel je of jouw klachten met je bijnieren te maken hebben, bespreek de synacthen test dan gericht met je huisarts. Een bloedtest stelt geen diagnose. Elk bloedtestresultaat bij Vital Check bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts.