Welke ziekte veroorzaakt vitamine D-tekort?

Welke ziekte veroorzaakt vitamine D-tekort? Die vraag heeft twee antwoorden, en dat is precies waar de verwarring zit. Een langdurig tekort kan zelf tot ziekte leiden: rachitis bij kinderen, osteomalacie bij volwassenen. Andersom zijn er ziekten die een tekort veroorzaken, zoals coeliakie, de ziekte van Crohn en chronische nierschade.

De meeste Nederlandse pagina's behandelen maar één van die twee richtingen. Hieronder staan ze allebei.

Welke ziekten ontstaan door een vitamine D-tekort?

Een ernstig en langdurig tekort verstoort de opname van calcium en fosfaat uit je voeding. Daardoor mineraliseert botweefsel niet goed meer. Bij kinderen heet dat rachitis, in het Nederlands ook wel Engelse ziekte. Bij volwassenen heet hetzelfde mineralisatieprobleem osteomalacie.

Rachitis geeft zachte botten, vertraagde groei en soms kromme benen. Osteomalacie geeft doffe botpijn en spierzwakte, vooral rond de heupen en bovenbenen. Een internationale consensusgroep beschrijft beide beelden als direct gevolg van een vitamine D- of calciumtekort (Munns et al., 2016. PMID 26745253).

Osteoporose ligt genuanceerder. Een tekort draagt eraan bij, maar botontkalking heeft veel meer oorzaken: leeftijd, hormonen, erfelijkheid en beweging. Een lage vitamine D-waarde is daar één factor van, niet de verklaring.

Welke ziekten veroorzaken juist een vitamine D-tekort?

Dit is de richting die zelden wordt uitgelegd. Vitamine D is vetoplosbaar. Alles wat de vetopname in de darm verstoort, of de omzetting in lever en nier, verlaagt je waarde. Bij deze aandoeningen is een tekort geen toeval maar een verwacht gevolg.

Na bariatrische chirurgie daalt de 25-OH-waarde structureel, blijkt uit een systematische review met meta-analyse (Giustina et al., 2023. PMID 37665480). Dat is precies waarom die groep levenslang gecontroleerd wordt.

Ook medicijnen spelen mee. Sommige anti-epileptica en langdurig gebruik van corticosteroïden versnellen de afbraak van vitamine D in de lever.

Wat een vitamine D-tekort niet veroorzaakt

Hier neem ik bewust stelling. Op veel gezondheidssites staat dat een tekort kanker, hart- en vaatziekten of depressie veroorzaakt. Dat is te stellig geformuleerd. Die verbanden komen uit observationeel onderzoek, waarin een lage waarde vaak een gevolg van ziekte is en niet de oorzaak.

De grootste studie hierover heet VITAL. Daarin kregen 25.871 deelnemers ruim vijf jaar lang vitamine D of een placebo. Suppletie verlaagde het aantal gevallen van kanker of hart- en vaatziekten niet (Manson et al., 2019. PMID 30415629).

Dat maakt vitamine D niet onbelangrijk. Het maakt die specifieke claim onjuist.

Wie loopt het meeste risico op een tekort?

Naast de ziekten hierboven zijn er groepen bij wie een tekort vaker voorkomt, zonder dat er iets mis is met de darm of de nier. Bij hen ligt het aan zonlicht, huidskleur of leeftijd.

• Mensen met een donkere huid, doordat meer pigment de aanmaak in de huid remt
• Ouderen, omdat de huid met de jaren minder efficiënt vitamine D aanmaakt
• Wie weinig buiten komt of het lichaam grotendeels bedekt
• Zwangere vrouwen en vrouwen boven de 50
• Mensen met overgewicht, doordat vitamine D zich in vetweefsel ophoopt

Het RIVM adviseert een aantal van deze groepen sowieso dagelijks te suppleren, ongeacht de bloedwaarde. Hoeveel dat precies is lees je in ons artikel over hoeveel vitamine D per dag verstandig is.

Hoe weet je of je echt een tekort hebt?

Alleen met een bloedtest. Klachten als vermoeidheid en spierpijn zijn te algemeen om op te varen, want die passen bij tientallen andere oorzaken. De waarde die gemeten wordt heet 25-OH-vitamine D, uitgedrukt in nmol per liter.

De Gezondheidsraad hanteert 30 nmol/L als ondergrens voor mensen tot 70 jaar, en 50 nmol/L voor wie ouder is. Onder die grens spreekt men van een tekort.

Stel je voor: twee mensen met dezelfde novemberklacht, allebei moe en stijf, maar de één meet 68 nmol/L en de ander 18 nmol/L. Zonder meting zien die twee verhalen er identiek uit. Met meting is het verschil groot, en alleen bij de tweede is vitamine D een plausibele verklaring.

Je kunt de waarde los laten bepalen met de vitamine D test, of eerst de achtergrond nalezen op de markerpagina over vitamine D (25-OH). Wil je breder kijken dan alleen vitamine D, dan helpt ons overzicht van vitaminetekort en welke vitamines je laat testen.

Veelgestelde vragen

Is de Engelse ziekte hetzelfde als rachitis?

Ja. Engelse ziekte is de Nederlandse volksnaam voor rachitis, de botaandoening die bij kinderen ontstaat door een ernstig vitamine D- of calciumtekort. De naam stamt uit de negentiende eeuw, toen de aandoening veel voorkwam in Engelse industriesteden met weinig zonlicht.

Kan een vitamine D-tekort haaruitval veroorzaken?

Er is een verband beschreven bij bepaalde vormen van haaruitval, maar het bewijs daarvoor is beperkt. Haaruitval heeft meestal andere oorzaken, zoals ijzertekort, schildklierproblemen, stress of erfelijke aanleg.

Hoe lang duurt het voordat een tekort is aangevuld?

Dat verschilt per persoon en per dosering. Meestal stijgt de waarde binnen acht tot twaalf weken merkbaar. Mijn advies is om niet eerder te hermeten, want dan kijk je naar een waarde die nog onderweg is. Je huisarts bepaalt of en wanneer hercontrole zinvol is.

Wat is het verschil tussen symptomen en de oorzaak zoeken?

Symptomen vertellen je dát er iets speelt, niet wat. Meer over hoe je klachten en waarden aan elkaar koppelt lees je in vitamine D tekort: symptomen, oorzaken en hoe je het test.

Bronnen

• Munns CF, et al. Global Consensus Recommendations on Prevention and Management of Nutritional Rickets. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2016. PMID 26745253. PubMed
• Manson JE, et al. Vitamin D Supplements and Prevention of Cancer and Cardiovascular Disease. New England Journal of Medicine. 2019. PMID 30415629. PubMed
• Giustina A, et al. Vitamin D status and supplementation before and after Bariatric Surgery. Reviews in Endocrine and Metabolic Disorders. 2023. PMID 37665480. PubMed