Verzwakt immuunsysteem: oorzaken en welke bloedwaarden inzicht geven

Vier verkoudheden sinds januari, twee keer met koorts, en in juli nog een keelontsteking. Met zo'n lijstje in de hand stellen mensen ons de vraag: is mijn immuunsysteem verzwakt?

Er bestaat geen bloedtest die je weerstand een rapportcijfer geeft. Dat eerlijke antwoord staat zelden bovenaan de zoekresultaten. Bloed kan wel stukjes van het plaatje laten zien, en het kan een paar bekende oorzaken van verminderde weerstand zichtbaar maken.

Wat mij opvalt aan de Nederlandse zoekresultaten: bijna elke pagina eindigt bij een potje supplementen. Bijna geen enkele pagina noemt de twee routes die bij volwassenen het vaakst meespelen. Dat zijn medicijnen die de afweer onderdrukken, en een chronische ziekte die niet goed onder controle is.

Wij blijven hier bij die verworven oorzaken. Aangeboren afweerstoornissen en auto-immuunziekten zijn een ander verhaal en horen bij een arts.

Wat merk je als je immuunsysteem niet goed werkt?

Je merkt het meestal aan een patroon, niet aan één klacht. Infecties komen vaker terug, duren langer of verlopen zwaarder dan je van jezelf gewend bent. Volwassenen zijn gemiddeld twee tot vier keer per jaar verkouden, en dat is gewoon normaal (PMID 12517470). Het patroon eromheen zegt meer dan het aantal.

Signalen waar een huisarts naar luistert:

• infecties die telkens op dezelfde plek terugkomen, bijvoorbeeld in je longen of bijholten
• een infectie die keer op keer alleen met antibiotica opknapt
• herstel dat structureel weken langer duurt dan vroeger
• koorts, ongewild gewichtsverlies of nachtzweten die erbij komen

Die laatste combinatie hoort niet thuis in een zoektocht op internet. Bel daarmee je huisarts.

Alleen moe zijn zegt weinig over je afweer. Waarom een reeks verkoudheden vaak iets anders betekent dan mensen denken, staat in ons artikel over vaak verkouden zijn en je weerstand.

Welke oorzaken maken je weerstand minder sterk?

Bij volwassenen komen vier routes het vaakst voor: medicatie die de afweer onderdrukt, een chronische ziekte die niet goed is ingesteld, langdurig slaaptekort of stress, en tekorten door voeding, opname of alcohol. Ze grijpen op verschillende plekken aan, en ze zijn niet allemaal even goed meetbaar.

De rechterkolom is bewust voorzichtig geformuleerd. Welk onderzoek bij jou past, bepaalt een arts op basis van je verhaal, niet een tabel op internet.

Medicatie staat bovenaan omdat die middelen doen wat ze horen te doen. Corticosteroïden en immunosuppressiva remmen een deel van de afweerreactie, bijna altijd om iets anders te behandelen. Dat is een afweging die je arts samen met jou maakt.

Stop of verander nooit zelf een voorgeschreven medicijn. Wil je opzoeken wat een middel doet, dan is het Farmacotherapeutisch Kompas daar een openbare naslagbron voor. Je vervolgvraag hoort daarna bij de arts die het voorschreef.

Chronische ziekte is de tweede route. In een groot Brits cohortonderzoek hadden mensen met diabetes type 1 en type 2 meer infecties dan de algemene bevolking (PMID 29330152). Het verschil was het grootst bij infecties die in het ziekenhuis behandeld moesten worden.

Dat is een verband op groepsniveau. Het voorspelt niets over één persoon, en het zegt ook niets over hoe goed iemand is ingesteld.

Langdurige stress hoort in hetzelfde rijtje. Wat daarvan in je bloed terugkomt, en wat vooral niet, beschrijven we in het stuk over chronische stress en je bloedwaarden.

Alcohol is de vergeten vierde. Fors en regelmatig drinken is geassocieerd met een grotere kans op luchtweginfecties, en het gaat vaak samen met slechter slapen en een minder gevarieerde voeding.

Wat is een stoornis aan het immuunsysteem?

Een afweerstoornis betekent dat een onderdeel van je afweersysteem structureel minder goed werkt. Artsen splitsen dat grofweg in twee groepen: aangeboren (primair) en later ontstaan (secundair). Die tweede groep is veruit de grootste, en medicatie en ziekte zijn daarvan de bekendste oorzaken.

Je afweer bestaat uit twee lagen die samenwerken. De aangeboren afweer reageert binnen minuten en heeft geen geheugen. De verworven afweer komt trager op gang, maar bouwt gericht antistoffen en geheugencellen op (PMID 20176265).

Een stoornis kan in elk van die twee lagen zitten. Precies daarom bestaat er geen enkele test die ze samen afdekt.

De bekendste aangeboren variant is selectieve IgA-deficiëntie, de meest voorkomende primaire immuundeficiëntie (PMID 20101521). Veel mensen met deze aanleg hebben er geen klachten van en ontdekken het bij toeval. Hoe die antistofklassen werken, lees je in ons stuk over wat IgG, IgA en IgM over je afweer zeggen.

De term "immuunsysteem ziekte" wordt online door elkaar gebruikt voor afweerstoornissen en voor auto-immuunziekten. Dat zijn twee verschillende dingen. Bij het eerste doet je afweer te weinig, bij het tweede richt hij zich op je eigen weefsel.

Kun je je immuunsysteem testen?

Niet als één score, wel in delen. Er is geen bloedwaarde die je weerstand een cijfer geeft. Wat bloed wel kan bijdragen: een uitsplitsing van je witte bloedcellen, de antistofklassen IgG, IgA en IgM, een ontstekingswaarde, en een paar waarden die met tekorten te maken hebben.

De leukocyten differentiatie laat zien hoe je witte bloedcellen verdeeld zijn over lymfocyten, neutrofielen, monocyten, eosinofielen en basofielen. Dat blijft een momentopname. Een infectie van twee weken geleden kan het beeld nog kleuren.

Een ontstekingswaarde zoals CRP zegt iets over activiteit in je lichaam, niet over de kracht van je afweer. Wat een licht verhoogde waarde over langere tijd kan betekenen, staat in ons artikel over chronische laaggradige ontsteking.

In onze ervaring is dit het moment waarop mensen teleurgesteld raken. Ze hopen op één getal dat zegt hoe sterk ze zijn. Dat getal bestaat niet, en ik lees elke pagina die suggereert van wel als verkooppraat.

Waar deze waarden wel en niet voor bedoeld zijn, werken we verder uit in het overzicht over hoe je afweersysteem werkt en wat je bloed laat zien.

Hoeveel doet slaap er echt toe?

Meer dan de meeste mensen denken, en dit is een van de weinige plekken met harde cijfers. In een Amerikaans onderzoek werd bij 164 gezonde volwassenen een week lang de slaap gemeten. Daarna kregen ze via de neus een verkoudheidsvirus toegediend (PMID 26118561).

Neem twee deelnemers uit dat onderzoek die gemiddeld 7,5 en 5,5 uur per nacht sliepen. De korte slaper werd daarna veel vaker daadwerkelijk ziek.

De odds ratio lag op 4,24 bij vijf tot zes uur slaap, en op 4,50 bij minder dan vijf uur (PMID 26118561). Dat is ruwweg vier keer zoveel kans, vergeleken met mensen die meer dan zeven uur sliepen.

Ik zet die cijfers graag naast de belofte op een doosje weerstandssupplement. Zo'n effect laat vrijwel geen enkel potje zien.

Dit was een gecontroleerd onderzoek onder gezonde vrijwilligers. Het bewijst niet dat jouw verkoudheid van je slaap kwam. Het laat wel zien hoe groot de invloed van slaap kan zijn, en hoe zuinig de rest van het internet met zulke cijfers omgaat.

Bij vitamine D ligt het genuanceerder. Een grote analyse van gerandomiseerd onderzoek vond een bescheiden gemiddeld effect van suppletie op luchtweginfecties, vooral bij mensen die met een laag niveau begonnen (PMID 28202713). Dat is geen aansporing om iets te gaan slikken: dat gesprek hoort bij je huisarts.

Wat doe je bij een vermoeden van een slechte weerstand?

Je begint met beschrijven, niet met testen. Een huisarts wil weten hoeveel infecties je had, waar ze zaten, hoe lang ze duurden en of er antibiotica aan te pas kwamen. Die geschiedenis stuurt welk onderzoek zinvol is, veel meer dan één losse bloedwaarde dat doet.

Wat je kunt meenemen naar dat gesprek:

• je infecties van het afgelopen jaar, met maand en duur
• je actuele medicijnen, inclusief kuren die je net hebt afgerond
• je gemiddelde slaapduur van de afgelopen maanden
• aandoeningen die in je familie voorkomen

Thuisarts, de patiënteninformatie waar huisartsen zelf naar verwijzen, beschrijft wanneer terugkerende infecties verder uitzoekwerk verdienen. Het RIVM houdt daarnaast bij welke luchtwegvirussen op dat moment rondgaan. Dat verklaart waarom sommige winters gewoon zwaarder aanvoelen dan andere.

Wil je met bloedwaarden context toevoegen aan je verhaal, dan kan dat bijvoorbeeld via een uitgebreide gezondheidscheck. Lees zo'n uitslag als aanvulling op je eigen verhaal, niet als vervanging ervan.

Concreet: schrijf je infecties van het afgelopen jaar op met datum en duur, zet je medicijnen erbij, noteer je gemiddelde slaapduur en leg dat lijstje voor aan je huisarts. Vraag welke vervolgstap in jouw situatie logisch is.

Bronnen

1. Chaplin DD. Overview of the immune response. J Allergy Clin Immunol. 2010;125(2 Suppl 2):S3-S23. PMID 20176265.
2. Carey IM, Critchley JA, DeWilde S, et al. Risk of Infection in Type 1 and Type 2 Diabetes Compared With the General Population: A Matched Cohort Study. Diabetes Care. 2018;41(3):513-521. PMID 29330152.
3. Prather AA, Janicki-Deverts D, Hall MH, Cohen S. Behaviorally Assessed Sleep and Susceptibility to the Common Cold. Sleep. 2015;38(9):1353-1359. PMID 26118561.
4. Heikkinen T, Jarvinen A. The common cold. Lancet. 2003;361(9351):51-59. PMID 12517470.
5. Yel L. Selective IgA deficiency. J Clin Immunol. 2010;30(1):10-16. PMID 20101521.
6. Martineau AR, Jolliffe DA, Hooper RL, et al. Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory tract infections: systematic review and meta-analysis of individual participant data. BMJ. 2017;356:i6583. PMID 28202713.
7. Thuisarts, RIVM en Farmacotherapeutisch Kompas. Publieke informatie over infecties, luchtwegvirussen en geneesmiddelen. Beschikbaar via thuisarts.nl, rivm.nl en farmacotherapeutischkompas.nl.

Elk bloedtestresultaat bij Vitalcheck bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Een bloedwaarde is geen diagnose: bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.