Prikangst is gewoon en goed aan te pakken. De maatregel met de meeste bewijskracht heet aangespannen spierspanning, en die vraagt precies het tegenovergestelde van wat de meeste tips zeggen: je spant je spieren aan in plaats van dat je ontspant. In een overzicht van 119 studies lag de prevalentie van naaldangst rond de 20 tot 30 procent bij jongvolwassenen (McLenon en Rogers, Journal of Advanced Nursing, 2019, PMID 30109720).
Een op de vier tot vijf mensen dus. De laborant heeft dit vanochtend al vaker gezien.
Wat ons opvalt: bijna alle Nederlandse tipsartikelen over prikangst geven advies zonder bron, en het advies "ontspan en adem rustig" is voor het onderdeel flauwvallen zelfs de verkeerde kant op. Dit artikel zet de techniek neer die wel is onderzocht.
Hoe vaak komt prikangst voor?
Vaker dan mensen denken. De systematische review van McLenon en Rogers vond naaldangst bij 20 tot 50 procent van de adolescenten en 20 tot 30 procent van de jongvolwassenen, afnemend met de leeftijd en vaker bij vrouwen dan bij mannen (PMID 30109720). Bij kinderen is het percentage nog hoger.
Het is dus geen zeldzaamheid en zeker geen aanstellerij.
Dat helpt om één praktische reden. Als je het meldt, weet de laborant dat dit routine is en past die de afname erop aan.
Waarom val je flauw bij bloedprikken?
Door een vasovagale reactie. Bij spanning of de aanblik van bloed kan je hartslag en bloeddruk plots dalen, waardoor er kortstondig minder bloed naar je hoofd gaat. Je wordt licht in het hoofd, ziet wazig, hoort ruis en kunt wegraken. Het is onaangenaam en meestal ongevaarlijk.
Belangrijk: dit is een bloeddrukdaling, geen paniekaanval. Daarom werkt kalm en slap worden juist averechts.
Je wilt je bloeddruk op dat moment omhoog krijgen, niet omlaag.
Wat is aangespannen spierspanning en hoe doe je het?
Aangespannen spierspanning, in de literatuur applied muscle tension, is het herhaald aanspannen van grote spiergroepen om je bloeddruk te verhogen en zo een vasovagale reactie te voorkomen. Je spant vijf seconden aan, laat twintig tot dertig seconden los, en herhaalt dat een aantal keer. Je begint ermee voor de prik en gaat door tijdens de afname.
Zo ziet de opbouw eruit.
| Stap | Wat je doet | Duur |
|---|---|---|
| 1 | Span armen, romp en benen aan tot je een lichte warmte in je hoofd voelt | 5 sec |
| 2 | Laat los, maar ontspan niet volledig | 20 tot 30 sec |
| 3 | Herhaal stap 1 en 2 | 5 cycli |
| 4 | Begin hiermee 1 tot 2 minuten voor de prik | vooraf |
| 5 | Ga door tijdens de afname, behalve met de prikarm | tijdens |
| 6 | Blijf zitten en herhaal bij duizeligheid | na afloop |
De prikarm laat je los. Die moet stil en gestrekt blijven, anders werk je de laborant tegen.
Stel je de afspraak zo voor: je meldt bij binnenkomst dat je weleens flauwvalt, je mag liggen, en 2 minuten voor de prik begin je met 5 seconden aanspannen en 30 seconden loslaten. Dat herhaal je 4 of 5 keer. Tijdens de afname ga je door met je benen en je vrije arm.
Ik vind dit de nuttigste twee minuten van de hele afspraak.
Werkt het ook echt?
Het is de best onderzochte maatregel in dit hoekje. Een gerandomiseerde studie naar training in aangespannen spierspanning op de donorlocatie zag minder vasovagale reacties bij donoren die de techniek leerden (Ditto e.a., Journal of Behavioral Medicine, 2003, PMID 12690946). Een systematische review en meta-analyse van interventies bij bloeddonoren kwam tot dezelfde richting (Fisher e.a., Transfusion Medicine, 2016, PMID 27061617).
Er is ook bewijs op schaal. Nadat de Australische bloedbank aangespannen spierspanning en extra drinken landelijk invoerde, daalde het aantal vasovagale reacties bij donoren (Thijsen e.a., Transfusion, 2020, PMID 32052859).
Let op de context: dit onderzoek komt uit de bloeddonatie, waar veel meer bloed wordt afgenomen dan bij een diagnostische prik. De techniek is daarmee getest onder zwaardere omstandigheden dan die van jouw afspraak.
Wat kun je verder doen voor je afspraak?
Drink ruim water, eet iets als je niet nuchter hoeft te zijn, en meld bij binnenkomst dat je gevoelig bent voor flauwvallen. Vraag of je mag liggen in plaats van zitten. Kijk niet naar de naald en zoek afleiding, bijvoorbeeld door te praten of naar je telefoon te kijken.
Dat liggen is geen luxe. Wie ligt, valt niet.
Neem ook iemand mee als dat je rustiger maakt, en plan de afspraak niet in een gehaast halfuur tussen twee verplichtingen door.
Kun je nuchter zijn combineren met prikangst?
Dat is de lastigste combinatie, omdat een lege maag de kans op duizeligheid vergroot. Moet je nuchter zijn, drink dan wel gewoon water, want vocht houdt je bloeddruk op peil. Neem een boterham en iets te drinken mee voor direct na de afname.
Of je nuchter moet zijn, hangt af van de bepalingen. Dat staat uitgewerkt in nuchter voor bloedonderzoek: wanneer wel en wanneer niet.
En als de angst groter is dan een afspraak aankan?
Dan is dat iets om met je huisarts te bespreken. Bij een uitgesproken prikfobie bestaan er behandelvormen, en je huisarts kan met je bekijken wat past. Dat is een gesprek met een zorgverlener, geen kwestie van doorbijten.
Vermijden heeft wel een prijs. Wie een afname blijft uitstellen, stelt daarmee ook informatie uit die anders gewoon beschikbaar was.
Wat je vooral moet onthouden
Prikangst is gewoon, en de techniek die werkt is aanspannen in plaats van ontspannen. Vijf seconden spannen, twintig tot dertig seconden lossen, een paar keer herhalen, en het vooraf melden. Mijn advies is om het te oefenen voordat je het nodig hebt.
Concrete volgende stap: oefen de spanningscyclus deze week een paar keer op de bank, zodat het op de dag zelf bekend voelt, en vraag bij binnenkomst of je mag liggen. Plan je afspraak op een rustig moment via de locatiezoeker.
Zie ook bloedprikken: zo gaat een bloedafname stap voor stap zodat je weet wat er komt, en hoe lang duurt bloedprikken als de duur je zorgen baart.
Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.
Bronnen
- McLenon J, Rogers MAM. The fear of needles: a systematic review and meta-analysis. Journal of Advanced Nursing, 2019. PMID 30109720.
- Ditto B, Wilkins JA, France CR, Lavoie P, Adler PS. On-site training in applied muscle tension to reduce vasovagal reactions to blood donation. Journal of Behavioral Medicine, 2003. PMID 12690946.
- Fisher SA, Allen D, Dorée C, Naylor J, Di Angelantonio E, Roberts DJ. Interventions to reduce vasovagal reactions in blood donors: a systematic review and meta-analysis. Transfusion Medicine, 2016. PMID 27061617.
- Thijsen A, Masser B, Davison TE. Reduced risk of vasovagal reactions in Australian whole blood donors after national implementation of applied muscle tension and water loading. Transfusion, 2020. PMID 32052859.
- Thuisarts.nl, informatie over angst en spanningsklachten. Geraadpleegd 2026.
Auteur
