Wat is HDL-cholesterol en wanneer is het te laag?

Cholesterol lost niet op in bloed. Om toch rond te kunnen reizen zit het verpakt in kleine bolletjes met een eiwitlaagje eromheen, en die bolletjes heten lipoproteïnen. HDL is daarvan het kleinste en dichtste type. Als je bloed wordt geprikt, wordt niet geteld hoeveel HDL-bolletjes je hebt: er wordt gemeten hoeveel cholesterol er ín zit, in millimol per liter (mmol/l). Je leest dus de vracht af en niet het aantal vrachtwagens.

Dat onderscheid verklaart meteen waarom de bijnamen zo misleidend zijn. HDL is niet een ander, beter soort cholesterol dan LDL. Het is precies hetzelfde molecuul, alleen in een ander soort verpakking en op weg in een andere richting. LDL-deeltjes brengen cholesterol naar je weefsels toe en kunnen in de vaatwand blijven steken. HDL-deeltjes halen het juist op en brengen het naar je lever, die het via de gal afvoert. Goed en slecht slaat dus op de richting van het transport en niet op de stof zelf.

De grenzen op deze pagina komen van de NVKC, de Nederlandse vereniging van klinisch chemici, en het zijn risicogrenzen en geen normaalwaarden: onder 1,04 mmol/l hoort bij een hoger risico op hart- en vaatziekten, van 1,04 tot 1,55 bij een matig risico en boven 1,55 bij een laag risico. Ze gelden voor mannen en vrouwen gelijk. Vrouwen zitten door het hormoon oestrogeen van nature wel gemiddeld 0,2 tot 0,3 mmol/l hoger, dus dezelfde 1,1 mmol/l ligt bij een vrouw verder onder haar gemiddelde dan bij een man, ook al valt hij bij allebei in het middelste bereik. Op je uitslag zelf drukt het lab zijn eigen bereik af, bij ons 0,9 tot 1,7 mmol/l, en dat is een afspraak van het lab.

Eén ding moet je erbij weten, anders lees je je uitslag verkeerd. Je HDL beweegt tegengesteld aan je triglyceriden, de vetten in je bloed. Hoe meer triglyceriden er rondzweven, hoe sneller je HDL-deeltjes worden opgeruimd. Een laag HDL is daarom bijna nooit een probleem op zichzelf: het is meestal het spoor van een te hoge triglyceridenwaarde. Nuchter zijn hoeft niet voor HDL, want eten verandert deze waarde nauwelijks.

Bijna iedereen kent één zin over HDL: het is het goede cholesterol en hoe hoger, hoe beter. Allebei de helften van die zin kloppen niet, en dat uitleggen is het nuttigste wat deze pagina kan doen.

Waarom goed scheef is: HDL heet goed omdat het cholesterol weghaalt in plaats van afzet. Maar een hoog HDL bewijst niet dat dat opruimen ook goed gebeurt. De test meet de lading in je HDL-deeltjes en niet hoe hard ze werken. Je kunt dus een prima HDL-getal hebben terwijl de deeltjes zelf slecht functioneren, en dat zie je nergens aan.

Waarom hoger is beter niet klopt: onderzoekers hebben ruim 116.000 Denen jarenlang gevolgd en gekeken bij welke HDL-waarde de minste mensen overleden. Dat bleek rond 1,9 mmol/l bij mannen en rond 2,4 mmol/l bij vrouwen te liggen. Daarboven ging de sterfte weer omhoog: bij mannen vanaf ongeveer 2,5 mmol/l en duidelijk boven 3,0, bij vrouwen vanaf ongeveer 3,5. Het verband is dus een U en geen rechte lijn, en een HDL van 3,5 is geen betere uitslag dan een HDL van 1,8.

En het sterkste bewijs: HDL verhogen werkt niet. Als een hoog HDL echt beschermde, zou een medicijn dat HDL verhoogt hartinfarcten moeten voorkomen. Dat is meerdere keren geprobeerd met middelen die HDL met tientallen procenten omhoog brachten, en het aantal hartinfarcten bleef gelijk; bij het eerste middel in die reeks gingen er zelfs meer mensen dood. Ook mensen die van geboorte af aan een gen hebben dat hun HDL verhoogt, krijgen niet minder vaak een hartinfarct. Daarom stelt de huisartsenstandaard geen streefwaarde voor HDL.

Wat betekent dat voor jou? Dat je HDL een thermometer is en geen knop. Een laag HDL vertelt je niet dat je HDL het probleem is, maar dat er iets anders speelt: buikvet, roken, weinig beweging of te hoge triglyceriden. Die dingen dragen het risico, en die kun je wel aanpakken. Wil je weten hoe het met je vaten staat, kijk dan naar je LDL, je non-HDL-cholesterol of je ApoB, want dat zijn de getallen waar je huisarts een behandeling op baseert.

HDL wordt bijna nooit los geprikt. Het hoort bij een cholesterolonderzoek, samen met totaal cholesterol, LDL en triglyceriden. Die vier samen maken je uitslag pas leesbaar, want los van elkaar zeggen ze weinig.

Je hoeft niet nuchter te zijn. HDL verandert na het eten nauwelijks, meestal minder dan een tiende mmol/l. Voor je triglyceriden ligt dat anders: die stijgen na een maaltijd flink, en omdat je LDL uit de andere waarden wordt berekend, kan een niet-nuchtere uitslag je LDL vertekenen. Wil je het hele plaatje in één keer goed, prik dan nuchter. Wacht ook tot een paar weken na een griep, een operatie of een ziekenhuisopname, want dan zakt je hele cholesterolprofiel tijdelijk weg en ziet je uitslag er beter uit dan je gewone situatie.

Een cholesterolonderzoek is zinvol als je wilt weten waar je staat, als hart- en vaatziekten in je familie voorkomen, als je rookt of overgewicht hebt, als je bloeddruk of bloedsuiker verhoogd is, of als je wilt zien of een verandering in je leefstijl effect heeft gehad. Wacht in dat laatste geval minstens drie maanden voordat je opnieuw prikt, want sneller verandert er te weinig om iets te kunnen zien.

Wat je HDL in verschillende situaties doet, is kort samen te vatten. Na een maaltijd verandert hij nauwelijks, dus je kunt op elk moment prikken. Roken laat hem dalen en na stoppen herstelt hij. Overgewicht rond de buik laat hem dalen en is de meest voorkomende oorzaak van een lage waarde. Regelmatig wandelen, fietsen of zwemmen laat hem langzaam en een beetje stijgen, een echt effect waar je op maanden moet rekenen. Alcohol laat hem stijgen, maar dat is een mooier getal en geen betere gezondheid. En hoge triglyceriden drukken hem omlaag; pak dan de triglyceriden aan en niet het HDL. Eén uitslag is een momentopname, dus laat een afwijkende waarde herhalen voordat je er conclusies aan verbindt.