Wat is LDL-cholesterol, en wat zegt jouw waarde eigenlijk?

Op je uitslag staat niet één cholesterolwaarde maar een rijtje, en dat rijtje is waar de meeste verwarring begint. Totaal cholesterol is al je cholesterol bij elkaar opgeteld. HDL is het deel dat cholesterol juist afvoert naar je lever, vaak het goede cholesterol genoemd. LDL is het deel dat zich in de vaatwand kan ophopen, het slechte cholesterol. Triglyceriden zijn een ander soort vet in je bloed, dat sterk reageert op wat je eet en drinkt. En non-HDL is je totaal cholesterol min je HDL: alles wat ongunstig is, in één getal.

LDL staat voor low-density lipoproteïne. Dat is een klein bolletje met een eiwitlaagje eromheen, dat cholesterol door je bloed vervoert. De LDL-waarde telt hoeveel cholesterol er in al die bolletjes samen zit, in millimol per liter (mmol/l).

De LDL in dat rijtje is bijna nooit echt gemeten. Het lab rekent hem uit: het neemt je totaal cholesterol, haalt daar je HDL vanaf, en trekt er dan nog een deel van je triglyceriden af. Dat scheelt geld en werkt meestal prima.

Maar het betekent ook dat je LDL meebeweegt met die andere waarden. Heb je gegeten vlak voor het prikken, dan stijgen je triglyceriden, en dan klopt de berekening minder goed. Zijn je triglyceriden echt hoog, boven ongeveer 4,5 mmol/l, dan vullen veel labs helemaal geen LDL meer in. Staat er dus geen LDL op je uitslag terwijl je die wel verwachtte, dan is dat meestal de reden: je triglyceriden waren te hoog om de som nog te vertrouwen.

Daarom is non-HDL-cholesterol zo handig: dat is gewoon je totaal cholesterol min je HDL, zonder ingewikkelde som ertussen. Dat getal kan dus ook niet ontsporen.

Een LDL van 3,4 vertelt je dat je boven de algemene streefwaarde zit, en of dat voor jou een probleem is, kun je uit dat ene getal niet opmaken. Dat is geen ontwijkend antwoord maar de kern van de zaak. Diezelfde 3,4 is bij de ene persoon geen enkel probleem en bij de andere reden om iets te doen.

Dat komt doordat de 3,0 mmol/l op deze pagina een algemene streefwaarde is van de NVKC, de Nederlandse vereniging van klinisch chemici. Het is geen persoonlijk doel. Je huisarts stelt pas een persoonlijke streefwaarde als er reden is om te behandelen, en die reden komt uit je totale risico op hart- en vaatziekten: je leeftijd, je bloeddruk, of je rookt, of je diabetes hebt, hoe je nieren werken, en of er in je familie op jonge leeftijd hartproblemen zijn geweest. Het bereik dat het lab op je uitslag zet, bij ons 0 tot 4,5 mmol/l, is weer iets anders: dat is de afspraak van het lab zelf.

Het gevolg is soms verrassend. Iemand die al een hartinfarct heeft gehad, krijgt van de huisartsenrichtlijn een doel onder de 1,8 mmol/l, tot en met zeventig jaar. Voor die persoon is een LDL van 2,8 dus duidelijk te hoog, terwijl hij netjes onder de 3,0 blijft. Iemand met een hoog risico, bijvoorbeeld door diabetes met schade aan organen, krijgt een doel onder de 2,6. En voor een gezonde dertiger zonder verdere risicofactoren noemt de richtlijn helemaal geen streefwaarde: daar is leefstijladvies genoeg. Andersom is een LDL van 3,2 bij die dertiger een heel ander gesprek dan bij een rokende zestiger met een hoge bloeddruk.

Er is één grens die voor iedereen geldt. Boven 5,0 mmol/l adviseert dezelfde richtlijn om te kijken of een erfelijke vetstofwisselingsstoornis meespeelt, zeker als er in je familie op jonge leeftijd hartproblemen zijn geweest. Die vraag stel je aan je huisarts.

Waarom is het überhaupt belangrijk? Omdat elk LDL-deeltje de vaatwand kan binnendringen en daar kan blijven zitten. Hoe meer deeltjes er jarenlang langskomen, hoe meer er zich ophoopt. Van alles op je uitslag heeft LDL het sterkste verband met dat proces, en het verlagen ervan is de best onderbouwde manier om je risico te verkleinen.

Dus: schrik niet van één getal, maar leg het naast je HDL, je triglyceriden, je totaal cholesterol en je bloeddruk. En bespreek het geheel met je huisarts, want die kent de rest van je verhaal.

Moet je nuchter zijn? Voor het rijtje als geheel niet meer. Je totaal cholesterol en je HDL veranderen na een maaltijd nauwelijks. Je triglyceriden stijgen wel, en omdat je LDL daaruit wordt berekend, beweegt je LDL mee. Wil je vooral naar je LDL kijken, prik dan nuchter. Wil je gewoon een beeld van je cholesterol, dan is niet-nuchter prima.

Er zijn momenten waarop je beter even wacht. Na een operatie, een flinke infectie of een ziekenhuisopname is je cholesterol wekenlang lager dan normaal. Je uitslag ziet er dan mooier uit dan hij is. Wacht een paar weken nadat je bent opgeknapt.

Zit je LDL onverwacht hoog, dan is de eerste vraag niet wat je eet, maar of er iets anders speelt. Een traag werkende schildklier is de klassieke oorzaak die vaak over het hoofd wordt gezien, en die sluit je uit met een TSH-test. Ook slecht ingestelde diabetes, nierproblemen en bepaalde medicijnen kunnen je LDL omhoog duwen.

En hou rekening met gewone schommeling. Tussen twee metingen zit al snel vijf tot tien procent verschil, zonder dat er iets veranderd is. Een verschil van 0,2 mmol/l is dus geen trend. Meet je vaker, ga dan steeds naar hetzelfde lab, anders vergelijk je meetmethodes in plaats van jezelf.