Wat is non-HDL-cholesterol en hoe reken je het uit?

Non-HDL-cholesterol is geen losse bepaling. Er gaat geen extra buisje bloed voor naar het lab en er staat geen apart apparaat voor aan. Het is het verschil tussen twee waarden die al op je lipidenprofiel staan: je totaal cholesterol en je HDL-cholesterol, allebei in millimol per liter (mmol/l).

Je non-HDL-cholesterol berekenen doe je dus zelf, in één stap. Pak je uitslag erbij, zoek de regel met totaal cholesterol, zoek de regel met HDL, en trek de tweede van de eerste af. Staat er 6,2 en 1,5, dan is je non-HDL 4,7 mmol/l. Klaar. Zonder formule, zonder app en zonder tweede prik.

Twee voorbeelden laten zien wat die aftreksom doet. Iemand met een totaal cholesterol van 5,4 mmol/l en een hoog HDL van 2,1 houdt 3,3 mmol/l non-HDL over. Iemand anders met precies hetzelfde totaal van 5,4 maar een laag HDL van 1,1 komt uit op 4,3 mmol/l. Hetzelfde totaal, en toch een vol punt verschil. Dat komt door het HDL: hoe hoger dat is, hoe minder er na de aftreksom overblijft. Precies daarom zegt een totaal cholesterol in zijn eentje zo weinig.

En wat is dat overblijvende getal dan? Cholesterol lost niet op in bloed, dus het reist verpakt in kleine pakketjes. Een deel van die pakketjes brengt cholesterol juist terug naar je lever, en dat zijn de HDL-pakketjes. Die haal je er met de aftreksom uit. Alles wat dan nog overblijft kan cholesterol achterlaten in je vaatwand: LDL, de vetrijke VLDL-deeltjes, de restjes die overblijven nadat je lichaam vet heeft verteerd, en Lp(a).

Je LDL-waarde vertelt je maar over één van die groepen. Non-HDL telt ze allemaal in één keer mee. In één zin: LDL is een deel van de stapel, non-HDL is de hele stapel. En je hoeft er geen euro extra voor te betalen, want de twee getallen die je nodig hebt staan toch al op je uitslag.

Op je uitslag staat LDL netjes afgedrukt, en daar kijkt je huisarts meestal naar. Wat er niet bij staat: dat LDL is bijna nooit echt gemeten. Het lab rekent het uit met de formule van Friedewald, en die formule leunt op je triglyceriden, de vetten die je bloed na een maaltijd vervoert.

Die formule doet, kort gezegd, dit: hij neemt je non-HDL en haalt daar je triglyceriden gedeeld door 2,2 vanaf. Wat overblijft heet dan LDL. Triglyceriden zijn alleen wel de meest beweeglijke waarde van je hele profiel. Ze schieten omhoog na een maaltijd en zakken na een paar dagen bewegen. Boven ongeveer 4,5 mmol/l is de uitkomst van de formule zelfs niet meer bruikbaar.

Non-HDL slaat die hele stap over. Twee gemeten getallen, één aftreksom, niets wat scheef kan gaan. Nuchter zijn hoeft ook niet, want je totaal cholesterol en je HDL bewegen nauwelijks van een boterham. Daarom is het getal dat je zelf uitrekent op een niet-nuchtere uitslag vaak steviger dan het LDL dat het lab er voor je bij heeft gezet.

Er is nog een tweede reden. Non-HDL pikt iets op dat LDL laat liggen. Bij veel buikvet, een ontregelde bloedsuiker of diabetes type 2 zijn er vaak veel vetrijke VLDL-deeltjes en restdeeltjes onderweg. Die tellen wel mee in non-HDL en niet in LDL. Een LDL van 2,9 mmol/l ziet er keurig uit, maar naast triglyceriden van 3,2 mmol/l kan het non-HDL er ondertussen duidelijk te hoog uitkomen. Dat is geen meetfout. Dat is het signaal dat je LDL mist.

De Europese richtlijn rekent er inmiddels ook mee. SCORE2, het model dat sinds 2021 je kans op hart- en vaatziekten in de komende tien jaar schat, gebruikt vijf gegevens: je leeftijd, je geslacht, of je rookt, je bovendruk en je non-HDL-cholesterol. Je LDL zit er niet in, en de verhouding tussen totaal cholesterol en HDL waarmee eerder werd gewerkt, is er ook uit.

Wat voor jou een goede waarde is, hangt af van hoe hoog je risico is. Die inschatting maakt je arts, op basis van je leeftijd, bloeddruk, roken, diabetes, familie en eerdere hart- of vaatproblemen. De huisartsenstandaard legt het doel voor non-HDL steeds 0,8 mmol/l boven het bijbehorende LDL-doel: onder 2,6 mmol/l bij een zeer hoog risico en onder 3,4 mmol/l bij een hoog risico. Bij een laag risico is er geen apart non-HDL-doel.

Zet daar de grens van 3,9 mmol/l op deze pagina eens naast. Die zegt alleen wanneer een waarde in niet-nuchter bloed afwijkend heet. Een non-HDL van 3,6 valt daar dus onder, en ligt bij iemand met een hoog risico toch boven het doel, terwijl er op de uitslag zelf niets opvalt. Bij iemand met een laag risico is diezelfde 3,6 geen reden voor actie. Het getal is hetzelfde, het oordeel niet.

Eén ding tot slot, want hier gaat het weleens mis. Non-HDL is vaak het stevigere getal, maar het is geen troefkaart tegen je arts. Heeft je huisarts een besluit op je LDL gebaseerd, dan is een vriendelijker ogend non-HDL geen reden om dat besluit naast je neer te leggen. Neem allebei de getallen mee naar het gesprek, en je ApoB erbij als je dat hebt laten meten. ApoB telt de deeltjes zelf en is dan de zuiverdere maat; non-HDL is de gratis benadering ervan die altijd al op je uitslag staat.

De kans is groot dat je dit getal al hebt. Heb je de afgelopen jaren je cholesterol laten prikken, bij de huisarts of bij een check op je werk, zoek die uitslag dan op. Staan er een totaal cholesterol en een HDL op, dan heb je alles wat je nodig hebt. Non-HDL rolt eruit zonder dat er iemand opnieuw in je arm hoeft te prikken.

Nieuw bloed laten prikken is zinvol als je uitslag van jaren geleden is, of als er iets veranderd is: je bent zwaarder of juist lichter geworden, je bloeddruk loopt op, je bent gestopt of begonnen met roken, of je arts heeft er iets over gezegd. Veel mensen nemen een lipidenprofiel gewoon mee in een periodieke check vanaf een jaar of veertig, zeker als hart- en vaatziekten in de familie zitten.

Nuchter zijn hoeft niet. Van je hele lipidenprofiel zijn alleen de triglyceriden echt gevoelig voor wat je hebt gegeten, en die waarde zit niet in de aftreksom. Komt je triglyceridenwaarde na een maaltijd boven ongeveer 4,5 mmol/l uit, laat het dan nuchter herhalen voordat iemand er conclusies aan verbindt.

Prik niet als je net ziek bent geweest. Na een infectie, een operatie of een hartinfarct zakken je cholesterolwaarden wekenlang, waardoor een uitslag uit die periode je gebruikelijke waarde te laag inschat. Wacht een paar weken tot je goed hersteld bent.

Eén uitslag blijft een momentopname. Totaal cholesterol schommelt van dag tot dag al vijf tot tien procent, en triglyceriden zelfs twintig tot vijfentwintig procent. Een verschil van 0,2 mmol/l tussen twee prikken zegt dus niets. Wil je de waarde volgen, doe dat dan bij hetzelfde lab en met een paar maanden ertussen.

Valt je non-HDL onverwacht hoog uit, ga dan niet meteen aan je eten sleutelen. Zoek eerst een verklaring. Een traag werkende schildklier is de bekendste gemiste oorzaak, dus laat je TSH meelopen, en je HbA1c als je bloedsuiker een vraagteken is. Ook nierziekte, leverziekte, fors alcoholgebruik, zwangerschap en een hele reeks medicijnen kunnen je profiel flink verstoren. Leg dat aan je arts voor in plaats van het zelf uit te puzzelen.