Bijwerkingen van cholesterolverlagers: hoe vaak komen ze echt voor?

Bijwerkingen van cholesterolverlagers worden vaak gemeld en veel minder vaak veroorzaakt door het middel zelf. In een analyse van 123.940 deelnemers meldde 27,1 procent van de statinegebruikers spierpijn, tegenover 26,6 procent van de mensen die een placebo kregen (PMID 36049498). Dat verschil van 0,5 procentpunt is het hele effect.

Dit is een van de weinige onderwerpen waar ik echt van mening ben veranderd door de cijfers te lezen.

Belangrijk vooraf: dit gaat niet over of jouw klacht echt is. Die is echt. Het gaat over de kans dat de pil de oorzaak is, en wat je kunt doen om daar achter te komen.

Welke bijwerkingen worden het meest gemeld?

Spierpijn en spierzwakte staan bovenaan, gevolgd door vermoeidheid, maag-darmklachten en hoofdpijn. Naast statines vallen ook ezetimibe en de PCSK9-remmers onder cholesterolverlagers, met elk een eigen profiel. Ezetimibe geeft vaker darmklachten, PCSK9-remmers vooral reacties op de injectieplek. Het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijft die profielen per middelgroep.

Wat statines apart maakt, is dat ze het meest onderzocht zijn. Daardoor weten we bij dit middel als enige precies hoeveel van de gemelde klachten ook zonder werkzame stof optreden.

Hoe vaak komen bijwerkingen echt door het middel?

Minder vaak dan bijna iedereen denkt. Drie onafhankelijke onderzoeken kwamen langs verschillende routes op hetzelfde antwoord uit. Ze vergeleken niet statine tegen niets, maar statine tegen placebo, zodat je ziet hoeveel klachten er ook zonder werkzame stof ontstaan.

De CTT-analyse liet ook zien dat het extra risico grotendeels in het eerste jaar zit: 11 extra meldingen per 1.000 persoonsjaren. Daarna vlakt het af.

Dit heet het nocebo-effect: als je een bijwerking verwacht, merk je lichaamssignalen op die je anders had genegeerd. Het is geen aanstellerij. Het is hoe aandacht werkt.

Betekent dit dat mijn klachten niet echt zijn?

Nee. De klachten in deze onderzoeken waren volledig echt en werden ook tijdens placebomaanden gemeld. Het onderscheid zit niet tussen echt en ingebeeld, maar tussen veroorzaakt door de pil en veroorzaakt door iets anders. Dat andere is vaak leeftijd, een virus, te weinig slaap, of een schildklier die uit balans is.

Neem twee mensen van 58 die allebei een maand na de start van een cholesterolverlager stijve schouders krijgen. Bij de een zakt het na een begeleide pauze binnen twee weken weg en komt het terug bij herstart. Bij de ander verandert er niets, en blijkt het TSH 7,1 mE/l.

Alleen de eerste had een bijwerking. De tweede had een schildklier die aandacht nodig had, en zou zonder die meting jarenlang de verkeerde oorzaak hebben aangewezen.

Hoe kom je erachter of het aan het middel ligt?

Door het gestructureerd uit te proberen in plaats van op gevoel te beslissen, samen met je huisarts. Dat is precies wat SAMSON en StatinWISE deden: een periode met, een periode zonder, en de klachten opschrijven zonder te weten wat je op dat moment slikt.

Wat je zelf kunt voorbereiden is een klachtendagboek. Noteer twee weken lang welke spieren, welk moment van de dag, en hoe erg op een schaal van 0 tot 10. Voeg de startdatum en elke dosisverandering toe.

Een uitgangswaarde in je bloed helpt daarbij. Een CK-waarde voor en tijdens de klachten maakt het verschil tussen een vermoeden en een aanwijzing. Zie ook spierpijn door statines en je CK-waarde.

Waar zit dan wel een echt risico?

Bij ernstige spierafbraak, die zeldzaam is, en bij een lichte verhoging van de kans op diabetes. Een meta-analyse van 13 trials met 91.140 deelnemers vond een odds ratio van 1,09, oftewel ongeveer een extra geval per 255 mensen die vier jaar behandeld worden (PMID 20167359).

Leverschade is zeldzamer dan de bijsluiter suggereert. In de GREACE-analyse verbeterden de leverwaarden van mensen met licht afwijkende uitslagen juist tijdens statinegebruik (PMID 21109302).

De signalen waarbij je dezelfde dag contact opneemt blijven: hevige spierpijn met krachtverlies, donkerbruine urine, aanhoudende misselijkheid of geel worden van huid of ogen.

Wat je hieruit kunt meenemen

Dat het loont om je klachten te meten in plaats van te schatten. Vier op de vijf mensen die vanwege spierklachten stoppen, stoppen met een middel dat de klacht waarschijnlijk niet veroorzaakte. En de helft van de deelnemers in SAMSON kon na het onderzoek gewoon opnieuw beginnen.

Mijn eigen conclusie na het lezen van deze drie onderzoeken: het loont om twee weken te noteren voordat je iets besluit. Dat kost je bijna niets en het scheelt een middel dat je misschien niet had hoeven opgeven.

Een lipidenpanel laat zien wat het middel met je cholesterol doet. Meer over hoe statines werken staat in het overzichtsartikel over statines, en over de bredere risicoberekening in welke bloedwaarden je risico bepalen.

Bronnen

1. Cholesterol Treatment Trialists Collaboration. Effect of statin therapy on muscle symptoms. Lancet. 2022;400(10355):832-845. PMID 36049498.
2. Wood FA, Howard JP, Finegold JA, et al. N-of-1 Trial of a Statin, Placebo, or No Treatment to Assess Side Effects. N Engl J Med. 2020;383(22):2182-2184. PMID 33196154.
3. Herrett E, Williamson E, Brack K, et al. Statin treatment and muscle symptoms: series of randomised, placebo controlled n-of-1 trials. BMJ. 2021;372:n135. PMID 33627334.
4. Sattar N, Preiss D, Murray HM, et al. Statins and risk of incident diabetes: a collaborative meta-analysis. Lancet. 2010;375(9716):735-742. PMID 20167359.
5. Athyros VG, Tziomalos K, Gossios TD, et al. Safety and efficacy of long-term statin treatment in patients with abnormal liver tests (GREACE): a post-hoc analysis. Lancet. 2010;376(9756):1916-1922. PMID 21109302.

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.