Botontkalking voorkomen: welke bloedwaarden (vitamine D en calcium) je laat testen

Botontkalking voorkomen begint niet bij een pil, maar bij weten waar je staat. En daar wringt iets: je botdichtheid zie je niet in je bloed, je vitamine D-status wél. In Europa had naar schatting 13 procent van de mensen een vitamine D-waarde onder de 30 nmol/l (PMID 26864360).

Osteoporose noemen artsen soms een "silent disease". Meestal voel je er niets van, tot er een bot breekt.

Wat mij opvalt aan de meeste pagina's hierover: ze roepen "eet meer calcium" en stoppen daar. Ze vergeten te zeggen dat je van je botten zelf in het bloed weinig terugziet, en van je vitamine D juist wel.

Wat is botontkalking (osteoporose) precies?

Botontkalking, of osteoporose, betekent dat je botten poreuzer en brozer worden. De botmassa neemt af en de structuur binnenin verzwakt, waardoor een bot eerder breekt. Je bouwt de meeste botmassa op rond je dertigste, daarna neemt ze langzaam af. Na de menopauze gaat dat bij vrouwen vaak sneller.

Je skelet is levend weefsel. Het wordt je hele leven afgebroken en weer opgebouwd, elke dag opnieuw.

Tot ongeveer je dertigste wint de opbouw. Daarna kantelt de balans langzaam naar afbraak.

Bij vrouwen versnelt dat rond de menopauze, als de aanmaak van oestrogeen daalt. Oestrogeen remt de botafbraak, dus als het wegvalt, verlies je vaak sneller botmassa.

Hoe groot dit speelt, laten de cijfers zien. In de EU hadden naar schatting 22 miljoen vrouwen en 5,5 miljoen mannen osteoporose, met zo'n 3,5 miljoen nieuwe botbreuken in één jaar (PMID 24113837).

Een botbreuk na een klein valletje is vaak het moment waarop mensen voor het eerst van hun botontkalking horen. Dat wil je liever vóór zijn. Meer over wat er vanaf je veertigste verandert, lees je in welke bloedwaarden je vanaf je 40e in de gaten houdt.

Kun je botontkalking in je bloed zien?

Nee, niet rechtstreeks. Er bestaat geen bloedwaarde die osteoporose aantoont. De diagnose valt met een DEXA-scan, die je botdichtheid meet. Bloedonderzoek doet iets anders: het geeft context, zoals je vitamine D- en calciumstatus, factoren die meespelen bij hoe je botten zich houden.

Dat onderscheid is belangrijker dan het klinkt. Je botdichtheid meet je met röntgen, niet met een buisje bloed.

Een DEXA-scan zet je botdichtheid af tegen die van een gezonde jongvolwassene, de zogeheten T-score. Bij een T-score van -2,5 of lager spreken artsen van osteoporose.

Bloed laat die score niet zien. Wat het wel kan laten zien, is of je bouwstenen op orde zijn.

Vergelijk het met een huis. De DEXA-scan kijkt naar de muren zelf, het bloedonderzoek naar of er genoeg bakstenen en cement in voorraad liggen.

Daarom is een nette bloeduitslag geruststellend, maar geen bewijs dat je botten sterk zijn. En een lage vitamine D betekent niet meteen osteoporose, alleen dat één bouwsteen aan de lage kant zit.

Welke bloedwaarden horen bij je botgezondheid?

Voor je botten kijken artsen vooral naar drie waarden: vitamine D (25-OH), calcium en soms PTH (parathyreoïdhormoon). Vitamine D helpt je lichaam calcium opnemen. Calcium is de voornaamste bouwsteen van bot. PTH regelt je calciumhuishouding en kan verhoogd zijn als er iets uit balans is.

Vitamine D is de waarde die je het meest hoort. Je meet het als 25-OH-vitamine D in nmol/l, en het weerspiegelt je voorraad van de afgelopen weken. De marker zelf lees je terug op vitamine D (25-OH).

Calcium in je bloed is bijzonder: je lichaam houdt het strak gereguleerd. Zelfs bij botontkalking blijft calcium in het bloed vaak gewoon normaal, omdat je lichaam het desnoods uit je botten haalt.

Precies daarom kan PTH extra context geven. Een verhoogd PTH bij een laagnormaal calcium kan erop wijzen dat je lichaam moeite doet om de calciumspiegel op peil te houden.

Botontkalking voorkomen: wat kun je zelf doen?

Bij botontkalking voorkomen draait het meestal om drie dingen: genoeg calcium binnenkrijgen, genoeg vitamine D, en je botten belasten met beweging. Volwassenen hebben zo'n 1000 mg calcium per dag nodig. Krachttraining en gewichtdragende beweging kunnen je botten prikkelen om sterk te blijven. Bespreek wat bij jou past met je huisarts.

Calcium haal je vooral uit voeding. Het Voedingscentrum noemt zuivel, groene groenten en noten als bekende bronnen.

Vitamine D ligt lastiger, want je huid maakt het vooral aan onder invloed van zonlicht. De Gezondheidsraad adviseert daarom bepaalde groepen, zoals mensen boven de 70 en wie weinig buiten komt, om extra vitamine D te overwegen. Of dat voor jou geldt, bespreek je met je huisarts.

In een meta-analyse gaf calcium mét vitamine D een 15 procent lager risico op botbreuken in het algemeen, en 30 procent lager op heupfracturen (PMID 26510847). Let op: dat is een gemiddelde over grote groepen, geen belofte voor één persoon.

Beweging is de derde pijler, en makkelijk te vergeten. Je botten worden sterker van belasting, dus wandelen, traplopen en krachttraining tellen allemaal mee. Waarom spierkracht en botkracht samen optrekken, lees je in sterk ouder worden: spiermassa, krachttraining en de bloedwaarden die meespelen.

Twijfel je of een tekort meespeelt in je klachten? Welke waarden je dan kunt laten checken, staat in vitaminetekort: symptomen herkennen en welke vitamines je laat testen.

Wanneer bespreek je botgezondheid met je huisarts?

Bespreek het met je huisarts als je een bot breekt na een lichte val, als osteoporose in je familie voorkomt, of als je merkbaar korter wordt, bijvoorbeeld meer dan 4 cm. Ook een vroege menopauze of langdurig gebruik van bepaalde medicijnen kan een reden zijn. Je huisarts kan beoordelen of een DEXA-scan zinvol is.

Een botbreuk na een val van staande hoogte is een signaal dat je huisarts serieus neemt. Gezonde botten breken daar meestal niet van.

Hoogteverlies klinkt onschuldig, maar kan wijzen op ingezakte wervels. Meet je jezelf een paar centimeter korter dan vroeger, noem dat dan.

Een bloeduitslag is hier een startpunt, geen eindpunt. Neem hem mee, leg hem naast je verhaal, en laat de arts wegen wat nodig is.

Waar begin je?

Begin klein: breng in kaart of je vitamine D- en calciumstatus op orde zijn, en kijk of je genoeg beweegt. Die twee bloedwaarden zijn meetbaar en geven context, ook al bewijzen ze je botdichtheid niet. Een DEXA-scan bespreek je met je huisarts als daar aanleiding voor is.

Wil je met een gemeten startpunt beginnen, dan kun je vitamine D en calcium laten meebepalen in een breder bloedonderzoek. Kijk bijvoorbeeld naar de uitgebreide gezondheidscheck.

Voel je je vooral moe of futloos in plaats van bezorgd om je botten? Dan sluit vitaal ouder worden: energie, slaap en de bloedwaarden die je kunt checken beter aan.

Mijn advies blijft nuchter. Meet wat je kunt meten, wees eerlijk over wat bloed niet laat zien, en laat de grote beslissingen bij je huisarts.

Bronnen

1. Weaver CM, Alexander DD, Boushey CJ, et al. Calcium plus vitamin D supplementation and risk of fractures: an updated meta-analysis from the National Osteoporosis Foundation. Osteoporos Int. 2016;27(1):367-376. PMID 26510847.
2. Cashman KD, Dowling KG, Škrabáková Z, et al. Vitamin D deficiency in Europe: pandemic? Am J Clin Nutr. 2016;103(4):1033-1044. PMID 26864360.
3. Hernlund E, Svedbom A, Ivergård M, et al. Osteoporosis in the European Union: medical management, epidemiology and economic burden. Arch Osteoporos. 2013;8(1):136. PMID 24113837.
4. Gezondheidsraad en Voedingscentrum. Publieksinformatie over vitamine D, calcium en botgezondheid. Beschikbaar via gezondheidsraad.nl en voedingscentrum.nl.

Elk bloedtestresultaat bij Vitalcheck bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Een bloedwaarde is geen diagnose: bespreek behandelbeslissingen altijd met je huisarts.