Gezond ouder worden: welke bloedwaarden je vanaf je 40e in de gaten houdt

Gezond ouder worden begint niet bij een supplement of een streng dieet, maar bij weten wat er vanaf je 40e langzaam verschuift onder de motorkap. Zes systemen veranderen geleidelijk: je bloedvaten, je bloedsuiker, je hormonen, je botten, je ontstekingsniveau en je nieren.

Een handvol bloedwaarden maakt die verschuivingen zichtbaar, soms jaren voordat je er iets van merkt.

Wat mij als adviseur opvalt: bijna elk artikel over veroudering blijft steken in tips als "beweeg meer" en "slaap beter". Prima advies, maar je kunt het niet meten. Ik denk dat je pas echt grip krijgt op gezond ouder worden als je de trends in je eigen bloed kunt volgen in plaats van erover te gissen.

Deze gids zet die zes systemen op een rij, koppelt ze aan waarden die je kunt laten prikken, en geeft je een leeftijdstabel voor wat er in je veertiger, vijftiger en zestiger jaren kan schuiven. Wil je eerst weten hoe oud je lichaam vanbinnen meet, lees dan biologische leeftijd: wat je bloed zegt over hoe oud je lichaam echt is.

Wat verandert er in je lichaam als je ouder wordt?

Veroudering is niet één proces, maar veel kleine verschuivingen tegelijk. Je bloedvaten worden stugger, je gevoeligheid voor insuline kan afnemen, hormonen als testosteron en oestrogeen dalen, je botdichtheid neemt langzaam af, je ontstekingsniveau loopt geleidelijk op en je nieren filteren iets trager. Geen van die veranderingen kondigt zich luid aan.

Neem je bloedvaten. Met de jaren worden de grote slagaders stijver en verliezen ze veerkracht, een proces dat al ruim voor je eerste klacht op gang komt (PMID 12515756). Dat kan mede verklaren waarom de bloeddruk gemiddeld oploopt naarmate mensen ouder worden.

Je stofwisseling schuift mee. Cellen reageren vaak wat minder gevoelig op insuline, waardoor je bloedsuiker langzaam kan stijgen zonder dat je er iets van voelt.

Dan de hormonen. Bij mannen daalt testosteron vaak geleidelijk vanaf ongeveer de 30e, met zo'n 1 tot 2 procent per jaar. Bij vrouwen verandert het oestrogeen rond de overgang, gemiddeld rond je 51e, en dat gaat meestal een stuk abrupter.

Je botten volgen hun eigen ritme. Na je 35e neemt de botmassa langzaam af, en bij vrouwen kan dat rond de overgang versnellen. Botontkalking ontwikkelt zich stil, zonder pijn, tot er een keer iets breekt.

Ondertussen kan je ontstekingsniveau oplopen. Onderzoekers noemen dit "inflammaging": een laaggradige, chronische ontsteking die met de jaren kan toenemen en die samenhangt met hart- en vaatziekten en met kwetsbaarheid op latere leeftijd (PMID 30065258). Je voelt er weinig van, maar een gevoelige ontstekingswaarde als hs-CRP kan het oppikken.

En je nieren? Die filteren vanaf je 40e gemiddeld iets trager. Het RIVM brengt in kaart hoe de Nederlandse bevolking vergrijst, en met die vergrijzing wordt de nierfunctie een waarde die vaker meekijkt.

Kort samengevat gaat het om zes systemen die je met bloedonderzoek kunt volgen:

• hart en vaten (cholesterol, apoB, bloeddruk)
• bloedsuiker (HbA1c)
• ontstekingsniveau (hs-CRP)
• botten (vitamine D, calcium)
• hormonen (TSH, testosteron, oestrogeen)
• nierfunctie (creatinine, eGFR)

Welke bloedwaarden zijn interessant om te volgen vanaf je 40e?

Er is geen vaste lijst die voor iedereen klopt, maar zes waarden geven samen een goed beeld van hoe je lichaam veroudert. Ze dekken je hart en vaten, je bloedsuiker, je ontstekingsniveau, je botten, je hormonen en je nieren. Hieronder loop ik ze systeem voor systeem langs, met de getallen erbij.

Hart en vaten: cholesterol en apoB

Cholesterol vertelt iets over het vet dat door je bloedvaten stroomt. Naast het bekende LDL kan apoB nuttig zijn, omdat die waarde het aantal risicodeeltjes telt in plaats van alleen het gewicht ervan.

Omdat je slagaders met de jaren stugger worden, kan een startmeting op je 40e een handig referentiepunt zijn voor later. De achtergrond lees je terug in hart- en vaatziekten voorkomen: welke bloedwaarden bepalen je risico.

Bloedsuiker: HbA1c

HbA1c laat zien hoe je bloedsuiker zich de afgelopen twee tot drie maanden gemiddeld heeft gedragen. Dat maakt het een rustiger signaal dan een losse suikerprik op één moment.

Onderzoek in de Framingham Offspring Study en de Amerikaanse NHANES-cijfers liet zien dat de HbA1c gemiddeld oploopt met de leeftijd, zelfs bij mensen zonder diabetes (PMID 18628569). Een langzaam stijgende trend kan dus deels bij het ouder worden horen, en juist daarom is de trend interessanter dan één meting.

Ontsteking: hs-CRP

Hs-CRP is een gevoelige variant van de ontstekingswaarde CRP. Waar gewone CRP vooral pieken bij een infectie oppikt, kan hs-CRP ook de lage, sluimerende ontsteking meten die met de jaren kan toenemen.

Neem twee mensen van 52 met een vergelijkbare leefstijl: de een heeft een hs-CRP van 0,8 mg/l, de ander 4,5 mg/l. Op papier voelen ze zich allebei prima, maar het verschil kan wijzen op een verschil in laaggradige ontsteking dat je anders niet zou zien. De marker zelf staat uitgelegd op hs-CRP (hoog-sensitief CRP).

Botten: vitamine D en calcium

Vitamine D en calcium horen bij je botopbouw. De Gezondheidsraad wijst erop dat de aanmaak van vitamine D in de huid met de leeftijd afneemt, en dat ouderen daardoor vaker een lagere spiegel hebben, zeker in de winter.

Een bloedwaarde vertelt niet of je botontkalking hebt, dat doet een botdichtheidsmeting, maar het kan wel context geven bij hoe je botten ervoor staan. Meer daarover lees je in botontkalking voorkomen: welke bloedwaarden vitamine D en calcium je laat testen.

Hormonen: TSH, testosteron en oestrogeen

TSH is de waarde die iets zegt over je schildklier, de motor achter je stofwisseling en je energie. Die kan met de jaren verschuiven en speelt bij zowel mannen als vrouwen mee.

Bij mannen kan een langzaam dalend testosteron passen bij het ouder worden. Bij vrouwen verandert het oestrogeen rond de overgang. Hoe deze hormonen samenhangen met energie en slaap, lees je in vitaal ouder worden: energie, slaap en de bloedwaarden die je kunt checken.

Nierfunctie: creatinine en eGFR

Creatinine is een afvalstof die je nieren normaal gesproken wegfilteren. Uit die waarde en je leeftijd wordt je eGFR berekend, een schatting van hoe goed je nieren filteren.

De eGFR daalt bij veel mensen langzaam vanaf hun 40e, meestal zonder dat je er iets van merkt. Daarom is het een waarde die met het ouder worden vaker in beeld komt.

Wat kun je per leeftijd laten checken?

Grofweg schuiven je waarden per decennium een stukje op, al verloopt dat bij iedereen anders. In je veertiger jaren gaat het vaak om een startpunt vastleggen. In je vijftiger jaren kunnen hormonen en botten sneller veranderen. Vanaf je zestigste kijken je nierfunctie en bloeddruk vaker mee. De tabel hieronder zet de tendensen naast elkaar.

Belangrijk om te onthouden: dit zijn tendensen, geen wetten. De ene 60-jarige heeft de vaten van een veertiger, de andere veertiger loopt al voor op de leeftijd. Precies daar zit de waarde van meten in plaats van aannemen.

Wil je zien welke waarden per signaal spelen, dan is 7 tekenen van ouder worden en welke bloedwaarden erachter zitten een handige volgende stap.

Kun je gezond ouder worden zelf beïnvloeden?

Voor een deel wel, en dat is het bemoedigende aan dit hele verhaal. Leefstijl kan invloed hebben op vrijwel elk van de zes systemen: beweging, voeding, slaap, roken en alcohol raken je bloedsuiker, je vetten, je ontstekingsniveau en je botten. Bloedonderzoek maakt zichtbaar waar jouw leefstijl aankomt en waar niet.

Neem beweging. Regelmatig bewegen kan de gevoeligheid voor insuline verbeteren, wat je terug kunt zien in je HbA1c. Krachttraining kan daarnaast helpen om spiermassa te behouden, iets wat met de jaren vanzelf afneemt.

Die spierkant wordt vaak onderschat. Hoe spiermassa, kracht en de bijbehorende waarden samenhangen, staat in sterk ouder worden: spiermassa, krachttraining en de bloedwaarden die meespelen.

Ook voeding en gewicht kunnen meewegen. Minder alcohol en een stabieler eetpatroon kunnen samengaan met gunstiger cholesterol- en suikerwaarden, al speelt bij ieder mens erfelijkheid ook een rol. Wat een bewuste leefstijl in getallen kan doen, werk ik uit in gezond oud worden: leefstijl vertaald naar meetbare bloedwaarden.

Mijn stelling: leefstijladvies zonder meting is koffiedik kijken. Zodra je je waarden voor en na een verandering naast elkaar legt, wordt "gezonder leven" een concreet getal in plaats van een goed voornemen. Wat je precies aanpast, bespreek je met je huisarts.

Hoe vaak laten mensen hun bloed checken?

Daar is geen algemeen antwoord op, en ik ga je hier ook geen frequentie voorschrijven. Sommige mensen kiezen ervoor om vanaf hun 40e periodiek een startpunt te laten meten en dat daarna in de gaten te houden. Hoe vaak dat voor jou zinvol is, hangt af van je situatie, je familiegeschiedenis en je klachten, en dat bespreek je met je huisarts.

Wat wel helpt, is denken in trends in plaats van momentopnames. Eén hs-CRP van 3 mg/l zegt weinig, want die kan hoog zijn door een verkoudheid van vorige week. Twee of drie metingen over een langere periode laten een patroon zien.

Preventief meten is dan ook geen doel op zich. Het is een manier om vroeg te zien of een waarde de verkeerde kant op schuift, terwijl je nog alle ruimte hebt om er met je huisarts iets aan te doen.

Wil je weten welke testen mensen vaak samen laten doen, dan geeft jaarlijks bloedonderzoek: welke testen heb je echt nodig een nuchter overzicht.

Waar begin je?

Begin met een nulmeting van de zes systemen, zodat je een referentiepunt hebt om latere metingen tegen af te zetten. Kies daarna één of twee waarden die bij jouw verhaal passen om te volgen, bijvoorbeeld HbA1c als diabetes in de familie zit, of vitamine D als je weinig buiten komt. Leg de uitslag naast je huisarts.

Een gemeten startpunt is meer waard dan een stapel losse waarden. Het geeft je iets om op terug te vallen als je over vijf jaar wilt weten of er iets is veranderd.

Wil je die zes systemen in één keer laten prikken, dan kan een uitgebreide gezondheidscheck een logisch beginpunt zijn. Wil je zelf kiezen welke waarden je meet, dan stel je je test samen via je eigen bloedtest samenstellen.

Mijn advies blijft hetzelfde als in de intro: gezond ouder worden draait niet om één wondergetal, maar om de richting waarin je waarden bewegen. Meet een startpunt, volg de trend, en laat je huisarts meekijken bij wat je ermee doet. Dat is nuchterder dan de meeste leefstijltips, en het is bovendien meetbaar.

Bronnen

1. Ferrucci L, Fabbri E. Inflammageing: chronic inflammation in ageing, cardiovascular disease, and frailty. Nat Rev Cardiol. 2018;15(9):505-522. PMID 30065258.
2. Lakatta EG, Levy D. Arterial and cardiac aging: major shareholders in cardiovascular disease enterprises: Part I: aging arteries: a "set up" for vascular disease. Circulation. 2003;107(1):139-146. PMID 12515756.
3. Pani LN, Korenda L, Meigs JB, et al. Effect of aging on A1C levels in individuals without diabetes: evidence from the Framingham Offspring Study and NHANES 2001-2004. Diabetes Care. 2008;31(10):1991-1996. PMID 18628569.
4. RIVM en Gezondheidsraad. Achtergrondinformatie over vergrijzing en over vitamine D bij het ouder worden. Beschikbaar via rivm.nl en gezondheidsraad.nl.

Elk bloedtestresultaat bij Vitalcheck bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Een bloedwaarde is geen diagnose: bespreek behandelbeslissingen altijd met je huisarts.