Reuma of artrose? Het verschil en wat bloedonderzoek erover zegt

Je handen voelen 's ochtends stijf en onhandig, en je vraagt je af: reuma of artrose? Het bruikbaarste antwoord zit niet in je bloed, maar in de klok. Duurt die stijfheid 10 minuten, of ben je na 90 minuten nog steeds aan het losdraaien?

Artrose is slijtage van het kraakbeen. Ontstekingsreuma, oftewel reumatoïde artritis, is iets heel anders: je eigen afweersysteem valt het slijmvlies in je gewricht aan.

Wat mij opvalt aan de pagina's die hierover bovenaan staan: ze sommen keurig alle bloedwaarden op. Niemand zegt er eerlijk bij dat er voor artrose helemaal geen bevestigende bloedwaarde bestaat.

Wat is het verschil tussen reuma en artrose?

Artrose is een aandoening van het gewricht zelf: het kraakbeen wordt dunner en het bot eromheen verandert. Ontstekingsreuma komt van je afweersysteem, dat het gewrichtsslijmvlies aanvalt. Bij de eerste is belasting en slijtage de rode draad. Bij de tweede is dat ontsteking, en die kan in je hele lichaam merkbaar zijn.

Dat verschil bepaalt hoe je klachten zich gedragen. Een versleten knie protesteert als je hem gebruikt. Een ontstoken pols protesteert juist als je hem stil houdt.

Artrose komt vaker voor naarmate mensen ouder worden. Het zit vaak in knieën, heupen, handen en de basis van de duim, en vaak niet netjes links en rechts tegelijk.

Ontstekingsreuma begint vaker in de kleine gewrichten van handen en voeten. Meestal aan beide kanten tegelijk, en meestal met zwelling die je kunt zien en voelen.

Symmetrie is daarom een bruikbaar signaal. Dezelfde knokkels links en rechts die tegelijk opzetten: dat past minder goed bij slijtage.

Er is nog iets dat vaak over het hoofd wordt gezien. Ontstekingsreuma is een systeemziekte, dus vermoeidheid, lichte koorts en een algemeen ziek gevoel kunnen erbij horen. Artrose blijft veel meer bij het gewricht zelf.

Hoe herken je artrose van ontstekingsreuma?

De duur van je ochtendstijfheid is het praktischste onderscheid dat je zelf kunt maken. Stijfheid bij ontstekingsreuma houdt vaak ruim 30 tot 60 minuten aan, soms een groot deel van de ochtend, en zakt juist als je in beweging komt. Stijfheid bij artrose is meestal korter, vaak onder de 30 minuten, en neemt door de dag toe naarmate je het gewricht belast.

Neem twee mensen van 55 met stijve handen: bij de een is de stijfheid na 10 minuten weg, bij de ander duurt het 90 minuten. Pas dan buigen de vingers weer soepel. Op papier dezelfde klacht. In de spreekkamer een ander verhaal.

Zwelling en warmte tellen mee. Een gewricht dat warm aanvoelt, zichtbaar dik is en ook in rust pijn doet, past beter bij ontsteking dan bij slijtage.

Zekerheid geeft dit niet. Richting wel.

Let ook op het beloop over de dag. Wordt het erger van wandelen, traplopen of tuinieren, dan denk je eerder aan een gewricht dat het mechanisch zwaar heeft. Wordt het juist beter van bewegen, dan wijst dat vaker richting ontsteking.

Er is een derde kandidaat die vaak vergeten wordt: jicht. Die slaat meestal in één gewricht toe, vaak de grote teen, plotseling en heftig. Welke bloedwaarde daar inzicht in kan geven, lees je in urinezuur en jicht.

Kun je artrose in het bloed zien?

Nee. Er bestaat geen bloedwaarde die artrose aantoont. De diagnose wordt klinisch gesteld, op basis van je klachten en lichamelijk onderzoek. Bloedonderzoek en beeldvorming dienen vooral om andere oorzaken minder waarschijnlijk te maken, en röntgenfoto's worden daarbij eerder te vaak dan te weinig aangevraagd (PMID 31034380).

Dat heeft een gevolg dat veel mensen verrast. Een normale uitslag bewijst geen artrose. Hij maakt een actieve ontsteking alleen minder waarschijnlijk.

Andersom geldt hetzelfde. Een schone bloeduitslag sluit ontstekingsreuma niet uit. Seronegatieve reuma bestaat: mensen met reuma bij wie de antistoffen negatief blijven.

Bloedonderzoek verschuift dus gewicht. Het beslist niets in zijn eentje.

Precies daar gaat het in de praktijk mis. Iemand met pijnlijke knieën krijgt een normale CRP terug en leest dat als "er is niets aan de hand". Terwijl bij artrose een normale ontstekingswaarde nou juist te verwachten is.

Welke bloedwaarden horen bij ontstekingsreuma?

Bij een vermoeden van ontstekingsreuma kijkt een arts meestal naar vier waarden: reumafactor (RF), anti-CCP-antistoffen, en de ontstekingswaarden CRP en BSE. RF en anti-CCP zeggen iets over de kans dat het om reuma gaat. CRP en BSE zeggen iets over hoeveel ontsteking er op dit moment in je lichaam speelt.

De cijfers helpen om die waarden op waarde te schatten. Anti-CCP haalde in onderzoek een sensitiviteit van ongeveer 67 procent en een specificiteit van 95 procent. IgM-reumafactor kwam uit op ongeveer 69 procent sensitiviteit en 85 procent specificiteit (PMID 17548411).

Vertaald naar de praktijk: anti-CCP is de meest specifieke van de twee. Een positieve anti-CCP weegt daardoor zwaar. Een positieve reumafactor komt ook voor bij gezonde mensen, en zegt in zijn eentje veel minder.

CRP en BSE zijn niet reuma-specifiek. Ze stijgen bij vrijwel elke ontsteking, van een luchtweginfectie tot een verse blessure. Wat ze wel en niet zeggen, staat in ontstekingswaarden in je bloed, en de marker zelf lees je terug op CRP (C-reactief proteïne).

Bij artrose blijven CRP en BSE meestal normaal. Dat maakt ze bruikbaar om ontsteking minder waarschijnlijk te maken, en verder ook niet veel meer.

Reuma of artrose: wat bevestigt de diagnose uiteindelijk?

Een arts, niet een uitslag. Voor reumatoïde artritis bestaat een internationale puntenscore die vier domeinen weegt: welke en hoeveel gewrichten, de serologie, de ontstekingswaarden en de duur van de klachten. Je hebt minstens 6 van de 10 punten nodig, en serologie is maar één van die vier domeinen (PMID 20872595).

Bloed alleen komt dus nooit aan die score. Dat is geen detail, dat is de kern van dit artikel.

In Nederland loopt de route via je huisarts, die werkt met de richtlijnen van het NHG en zo nodig doorverwijst naar een reumatoloog. Thuisarts, de patiëntensite van diezelfde huisartsen, beschrijft in gewone taal welke gewrichtsklachten snel beoordeeld horen te worden.

Ik ben er eerlijk over wat bloedonderzoek bij ons wel doet. Het levert je een gemeten startpunt en een beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Het vervangt het onderzoek van je gewrichten in de spreekkamer niet, en dat is ook nooit de bedoeling geweest.

Wil je de bredere achtergrond, met de symptomen en de bijbehorende waarden op een rij, lees dan reuma herkennen: symptomen, bloedwaarden en wanneer testen zinvol is.

Wat doe je met je gewrichtsklachten?

Begin bij de klok en het patroon, niet bij een buisje bloed. Noteer een week lang hoe lang je 's ochtends stijf bent, welke gewrichten meedoen, of het links en rechts hetzelfde is, en of bewegen helpt of juist niet. Neem dat overzicht mee naar je huisarts.

Dat lijstje is meer waard dan je denkt. Het is precies de informatie waar de puntenscore hierboven op leunt.

Zwellen je gewrichten op, voelen ze warm aan, en houdt je ochtendstijfheid ruim langer dan een uur aan? Dan hoort dat verhaal bij een arts, niet bij een zoekmachine.

Wil je met een gemeten startpunt binnenlopen, dan kun je ontstekingswaarden en reumamarkers ook zonder verwijzing laten prikken. Kies de markers die bij jouw verhaal passen via je eigen bloedtest samenstellen.

Mijn advies blijft nuchter. Een uitslag is een argument, geen antwoord. Neem hem mee naar je huisarts, laat hem naast je klachten leggen, en laat de beslissing daar vallen.

Bronnen

1. Hunter DJ, Bierma-Zeinstra S. Osteoarthritis. Lancet. 2019;393(10182):1745-1759. PMID 31034380.
2. Aletaha D, Neogi T, Silman AJ, et al. 2010 Rheumatoid arthritis classification criteria. Arthritis Rheum. 2010;62(9):2569-2581. PMID 20872595.
3. Nishimura K, Sugiyama D, Kogata Y, et al. Meta-analysis: diagnostic accuracy of anti-cyclic citrullinated peptide antibody and rheumatoid factor for rheumatoid arthritis. Ann Intern Med. 2007;146(11):797-808. PMID 17548411.
4. NHG en Thuisarts. Patiënteninformatie over artrose, reuma en gewrichtsklachten. Beschikbaar via nhg.org en thuisarts.nl.

Elk bloedtestresultaat bij Vitalcheck bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Een bloedwaarde is geen diagnose: bespreek behandelbeslissingen altijd met je huisarts.