Trage stofwisseling: bestaat het echt en wanneer is het je schildklier?

Een trage stofwisseling bestaat, maar bijna nooit zoals je denkt. Mensen met overgewicht verbranden in rust juist meer calorieën, niet minder. Je schildklier verklaart hooguit een paar kilo, en dat is grotendeels vocht. Het syndroom van Cushing treft 1 tot 2 mensen per miljoen per jaar. De verdachte die wel vaak klopt: je medicijnkastje.

Dit artikel loopt de verdachten langs in de volgorde waarin mensen ze noemen. En het eindigt met de eerlijke reden om wel te testen, die anders is dan de reden waarmee je hier kwam.

Bestaat een trage stofwisseling echt?

Verschillen bestaan, maar ze zijn klein en werken meestal omgekeerd. Meet je het rustmetabolisme, dan ligt dat bij mensen met overgewicht in absolute zin hoger dan bij slanke mensen. Er is nu eenmaal meer lichaam te onderhouden. Gecorrigeerd voor lichaamssamenstelling is een echt traag metabolisme ongewoon.

Wat wel bestaat, is aanpassing na gewichtsverlies. Per verloren kilo daalt je verbruik met ongeveer 20 tot 30 kcal per dag. Je eetlust stijgt met ongeveer 100 kcal per dag (PMID 29156185).

Honger is dus drie tot vijf keer zo groot als het metabole effect.

Bij de deelnemers van The Biggest Loser lag het rustmetabolisme zes jaar later nog ongeveer 500 kcal per dag onder de voorspelling (PMID 27136388). Dat is echt, maar het is geen permanente metabole schade. En het verklaart geen gewicht dat je nooit bent kwijtgeraakt.

Sta je gewoon stil op de weegschaal? Dat is bijna nooit je stofwisseling. We schreven dat apart uit in waarom je plateau geen trage stofwisseling is.

Is het je schildklier?

Bijna nooit. Een duidelijke, behandelbare hypothyreoïdie geeft een paar kilo, en dat is grotendeels vocht in plaats van vet. Behandelen levert maar bescheiden gewichtsverlies op. En dan het punt dat je zelden hoort: je TSH is vaak licht verhoogd dóór het overgewicht, en zakt weer nadat je bent afgevallen.

Dat is omgekeerde oorzaak en gevolg. Het gewicht duwt de waarde omhoog, niet andersom.

Daaruit volgt een harde conclusie. Een subklinische schildklierafwijking hoor je niet te behandelen om af te vallen. Levothyroxine is geen afslankmiddel, en de NHG-standaard en Thuisarts zijn terughoudend met behandelen bij een licht verhoogde TSH zonder klachten.

Heb je wel klachten die bij de schildklier passen, zoals kouwelijkheid, obstipatie, een trage hartslag en een droge huid? Bespreek dat met je huisarts. De volledige uitleg staat in schildklier en gewicht.

De verdachten, eerlijk op een rij

Vier van de vijf klassieke verdachten verklaren je gewicht vrijwel nooit. De vijfde, medicatie, komt vaker voor dan alle andere samen en wordt bijna nooit genoemd. Deze tabel zet er cijfers bij, zodat je weet wat je van onderzoek mag verwachten.

Is het cortisol of het syndroom van Cushing?

Vrijwel zeker niet. Cushing komt voor bij ongeveer 1 tot 2 mensen per miljoen per jaar. Iedereen met gewichtstoename daarop testen levert vooral fout-positieve uitslagen op, plus kosten en ongerustheid. Onderzoek is zinvol bij specifieke tekenen, niet bij buikvet en vermoeidheid.

Specifieke tekenen zijn onder andere brede paarse striae, een dunne huid die snel blauwe plekken geeft, spierzwakte in de bovenbenen en een snel rond geworden gezicht.

Het cortisolbuik-verhaal uit de wellnesswereld is veel zwakker dan het klinkt. Buiten echte Cushing verklaart cortisol je gewicht niet.

Is het insulineresistentie?

Meestal precies andersom. Insulineresistentie is grotendeels een gevólg van vetmassa, niet de oorzaak ervan (PMID 28074888). Afvallen verbetert je insulinegevoeligheid, en niet omgekeerd. In de DiRECT-studie ging diabetes type 2 bij een flink deel van de deelnemers in remissie na fors gewichtsverlies (PMID 29221645).

Er is nog een populaire claim die is getest en gesneuveld. Het idee: wie insulineresistent is, moet koolhydraatarm eten.

DIETFITS onderzocht dat direct. Er was geen interactie tussen dieet en insulineafscheiding, en geen interactie tussen dieet en genotype (PMID 29466592). Koolhydraatarm en vetarm gaven vrijwel dezelfde resultaten.

Wil je weten wat insulineresistentie wel is en hoe je het meet? Lees insulineresistentie herkennen.

De oorzaak die bijna niemand noemt: je medicijnen

Dit is de verdachte die wel vaak klopt. In een systematische review kwamen mensen op olanzapine gemiddeld 2,4 kg aan, en op pioglitazon gemiddeld 2,6 kg (PMID 25590213). Meerdere veelgebruikte middelen doen iets vergelijkbaars, en bijna niemand vertelt het erbij.

Denk aan mirtazapine, paroxetine en amitriptyline. Denk aan lithium, valproaat, gabapentine en pregabaline. Denk aan insuline, sulfonylureumderivaten en corticosteroïden.

Stop nooit zelf met een medicijn.

Wat je wel doet: leg het voor aan je voorschrijver. Voor veel van deze middelen bestaat een alternatief dat gewichtsneutraal is, of dat in elk geval minder aankomen geeft. Dat gesprek levert vaak meer op dan welk hormoonpanel dan ook.

PCOS: de uitzondering die vaak genoeg voorkomt

PCOS is de enige aandoening in dit rijtje die vaak genoeg is om echt aandacht te verdienen. Naar schatting heeft 10 tot 13 procent van de vrouwen het. Onregelmatige of uitblijvende menstruaties, overbeharing, acne en moeite met afvallen horen bij het beeld.

Herken je jezelf daarin, ga dan naar je huisarts. Dit is een van de weinige situaties waarin gericht hormonaal onderzoek echt iets oplevert.

Kun je je stofwisseling versnellen?

Niet noemenswaardig met voeding, supplementen of groene thee. Die effecten zijn klein, kortdurend en op de weegschaal onzichtbaar. Wat je wel kunt verhogen is je totale dagverbruik, en daar zijn maar twee routes voor: meer spiermassa opbouwen en meer bewegen.

Wees eerlijk over wat dat oplevert. Bewegen alleen geeft ongeveer 1,6 tot 1,7 kg gewichtsverlies over zes tot twaalf maanden (PMID 21787904). Je lichaam compenseert bovendien ongeveer 28 procent van de calorieën die je met activiteit verbrandt (PMID 34453886).

Dat is geen reden om niet te bewegen.

Het is een reden om te bewegen voor je hart, je hoofd en je spieren, en je gewicht in de keuken te sturen. Hoe je die twee combineert staat stap voor stap in gezond afvallen: het complete plan volgens de wetenschap.

Wat een bloedtest wel en niet voor je doet

Eerlijk: een bloedtest vertelt je niet waarom de weegschaal stilstaat. Bij de meeste mensen komt hij gewoon normaal terug. Wie test om een verborgen oorzaak te vinden, koopt meestal een dure geruststelling of een vals alarm.

Er is wel een goede reden om te testen. Alleen is het een andere reden dan die waarmee de meeste mensen binnenkomen.

Een bloedtest laat zien wat je gewicht nú met je metabole gezondheid doet: je nuchtere glucose, je HbA1c, je lipiden, je leverwaarden. En hij laat je die zien verbeteren terwijl je afvalt. Dat is meetbare vooruitgang die niet afhangt van wat de weegschaal die ochtend besluit.

Wil je dat volgen, dan is het volledig metabool onderzoek daar precies voor gemaakt. Niet om een schuldige te vinden, maar om je voortgang te zien. Wat er onderweg verandert lees je in wat afvallen met je bloedwaarden doet.

Wanneer dit artikel niet voor jou is

Afvallen is niet voor iedereen een gezond doel. Volg dit artikel niet als je een eetstoornis hebt of hebt gehad, zwanger bent of borstvoeding geeft, jonger bent dan 18, ondergewicht hebt, insuline gebruikt of een maagverkleining hebt gehad. Overleg dan eerst met je huisarts.

Merk je dat je denken over eten of je lichaam gaat overheersen? Praat met je huisarts of neem contact op met een hulplijn voor eetstoornissen. Dat is geen zwakte, dat is verstandig.

Wat je nu doet

Pak vandaag je medicijnlijst erbij. Staat er een middel op dat bekendstaat om gewichtstoename, zet het dan op de agenda voor je volgende afspraak met je voorschrijver. Vraag expliciet of er een gewichtsneutraal alternatief is.

Heb je klachten die bij de schildklier of PCOS passen, maak dan een afspraak bij je huisarts. Heb je die niet, dan ligt je winst niet in een hormoonpanel. Die ligt in eiwit, krachttraining, slaap en een tekort dat je maanden volhoudt.