Test z Synacthenem: na czym polega i co oznacza wynik

Test z Synacthenem pokazuje, czy Twoje nadnercza potrafią wytworzyć wystarczająco dużo kortyzolu, gdy otrzymają do tego sygnał. Lekarz stosuje go przy podejrzeniu osłabionej funkcji nadnerczy. To nie jest badanie, które można wykonać samodzielnie w domu.

Szczerze? To dokładnie ten temat, wokół którego w internecie panuje spore zamieszanie. Pojedynczy pomiar kortyzolu i test z Synacthenem są często mylone, choć mierzą coś zupełnie innego.

Z tego artykułu dowiesz się, czym jest test z Synacthenem, jak przebiega, jak się do niego przygotować i co może oznaczać wynik. Wyjaśniamy też, dlaczego jednorazowe badanie kortyzolu to zwykle coś innego niż ten test kliniczny.

Czym jest test z Synacthenem?

Test z Synacthenem to badanie, podczas którego otrzymujesz syntetyczną formę hormonu ACTH, a następnie lekarz mierzy, ile kortyzolu wytwarzają w odpowiedzi Twoje nadnercza. W ten sposób oceniana jest rezerwa czynnościowa nadnerczy, a nie tylko poziom kortyzolu w jednym konkretnym momencie.

Nadnercza to dwa małe gruczoły położone na szczycie nerek. Wytwarzają kortyzol, hormon, który uczestniczy w metabolizmie, regulacji ciśnienia krwi i radzeniu sobie ze stresem. Jego produkcją steruje ACTH, hormon wydzielany przez przysadkę mózgową.

Podczas testu lekarz podaje tetrakozaktyd, syntetyczną kopię ACTH (nazwa handlowa Synacthen). Naśladuje on naturalny sygnał z mózgu i pobudza nadnercza do pracy. W praktyce najczęściej stosuje się krótki test z Synacthenem, który trwa około godziny.

Jak przebiega test z Synacthenem?

Krótki test z Synacthenem trwa około godziny i jest mało obciążający. Zakładany jest wenflon, pobierana jest próbka wyjściowa, otrzymujesz zastrzyk, a po 30 i czasem 60 minutach następuje kolejne pobranie krwi. Potem możesz wrócić do swoich zajęć.

• Wenflon – w ramię zakładana jest mała igła, dzięki czemu wkłucie jest potrzebne tylko raz.
• Pomiar wyjściowy – najpierw pobierana jest krew, aby oznaczyć poziom kortyzolu przed stymulacją.
• Zastrzyk – tetrakozaktyd podawany jest przez wenflon lub domięśniowo.
• Kolejne pobrania – po 30 minutach, a często także po 60 minutach, krew pobierana jest ponownie.
• Zakończenie – wenflon jest usuwany i zwykle możesz od razu wrócić do domu.

Oprócz krótkiego testu istnieje dłuższy wariant trwający kilka godzin. Stosuje się go rzadziej i tylko w określonych sytuacjach, na przykład aby lepiej rozróżnić przyczynę leżącą w nadnerczach od przyczyny w przysadce (Siampanopoulou, 2023).

Jak przygotować się do testu z Synacthenem?

Przed testem z Synacthenem warto pamiętać o kilku praktycznych kwestiach. Badanie odbywa się zwykle rano, niektóre leki mogą wpływać na wynik, a tuż przed testem lepiej unikać silnego stresu. Lekarz powie Ci dokładnie, co jest potrzebne w Twojej sytuacji.

• Pora dnia – test często wykonuje się rano, ponieważ poziom kortyzolu jest wtedy naturalnie najwyższy.
• Leki – kortykosteroidy, takie jak prednizon czy hydrokortyzon, mogą wpływać na wynik. Nigdy nie odstawiaj ich na własną rękę, tylko omów to wcześniej z lekarzem.
• Bycie na czczo – do testu z Synacthenem zwykle nie musisz być na czczo, chyba że lekarz tak zaleci, ponieważ jednocześnie oznaczane są też inne wartości.
• Stres – postaraj się podejść do badania spokojnie, ponieważ stres naturalnie podnosi poziom kortyzolu.

Co oznacza wynik testu z Synacthenem?

Przy zdrowej funkcji nadnerczy poziom kortyzolu po zastrzyku wyraźnie rośnie. Jeśli ten wzrost nie następuje, może to wskazywać na osłabioną funkcję nadnerczy. Test z Synacthenem jest najczęściej stosowanym badaniem do oceny tej reakcji (Siampanopoulou, 2023).

Wiele laboratoriów uznaje wartość szczytową około 420 do 550 nmol/L po stymulacji za prawidłową odpowiedź. Dokładna granica różni się w zależności od laboratorium i metody pomiaru, dlatego lekarz zawsze interpretuje wynik w kontekście Twojej sytuacji.

Metaanaliza wykazała, że test nadaje się do potwierdzenia niedoboru, ale w mniejszym stopniu do jego całkowitego wykluczenia (Ospina, 2016). Nieprawidłowy wynik jest więc wskazówką do dalszej diagnostyki, a nie punktem końcowym.

Pierwotna i wtórna niedoczynność kory nadnerczy

Czasami problem leży w samych nadnerczach. Jeśli ledwo reagują na stymulację, pasuje to do pierwotnej niedoczynności kory nadnerczy, takiej jak choroba Addisona.

Czasami przyczyna leży wyżej, w przysadce, która wytwarza zbyt mało ACTH. Nadnercza są wtedy niedostatecznie pobudzane. Rozróżnienie tych dwóch sytuacji często wymaga dodatkowych badań, ponieważ test z Synacthenem nie zawsze pozwala oddzielić te przyczyny.

Czy pojedyncze badanie kortyzolu lub samodzielny test ma sens?

Pojedynczy pomiar kortyzolu pokazuje, jak wysoki jest poziom kortyzolu w danym momencie. Nie mówi nic o rezerwie czynnościowej nadnerczy. Dlatego jednorazowym badaniem ani samodzielnym testem nie da się potwierdzić ani wykluczyć niedoczynności kory nadnerczy.

Załóżmy, że rano wynik pokazuje niski poziom kortyzolu. Nadal nie wiesz, dlaczego jest niski. Czy nadnercza nie potrafią go wytworzyć? Czy z mózgu nie dociera sygnał? A może to przypadek w spokojny poranek? Test z Synacthenem powstał właśnie po to, aby odpowiedzieć na to pytanie.

Wokół „zmęczenia nadnerczy” (adrenal fatigue) panuje w internecie spore zainteresowanie. Przegląd systematyczny nie znalazł jednak naukowych podstaw, by uznać je za istniejącą jednostkę chorobową (Cadegiani & Kater, 2016). Z utrzymującymi się, poważnymi dolegliwościami warto więc udać się do lekarza rodzinnego, a nie sięgać po samodzielny test.

Jeśli mimo to chcesz zmierzyć swój kortyzol, możesz to zrobić w Vital Check jako pojedynczy parametr: kortyzol. Pamiętaj tylko, co taki chwilowy obraz mówi, a czego nie. Jeśli Twoim głównym problemem jest zmęczenie, przeczytaj, które wartości krwi mogą wyjaśniać zmęczenie, albo sprawdź, które hormony można zbadać w badaniu krwi. Więcej o samym kortyzolu znajdziesz w artykule kortyzol: hormon stresu.

Jakie są skutki uboczne testu z Synacthenem?

Skutki uboczne testu z Synacthenem są zwykle łagodne. Większość osób niewiele odczuwa, a podczas badania pozostajesz pod nadzorem medycznym. Możliwe, zazwyczaj łagodne reakcje to:

• Uczucie ciepła lub zaczerwienienie twarzy tuż po zastrzyku.
• Lekkie nudności lub metaliczny posmak w ustach.
• Krótkotrwałe kołatanie serca lub uczucie pobudzenia.

Reakcja alergiczna na preparat zdarza się rzadko. Ponieważ jesteś pod nadzorem, w razie potrzeby pomoc jest dostępna od razu. Wiele osób uważa test przede wszystkim za nudny, bo głównie się czeka.

Na koniec

Najważniejsza lekcja to moim zdaniem różnica między pomiarem a stymulacją. Pojedyncza wartość kortyzolu to chwilowy obraz, podczas gdy test z Synacthenem sprawdza, na co naprawdę stać Twoje nadnercza.

Zastanawiasz się, czy Twoje dolegliwości mają związek z nadnerczami? Porozmawiaj konkretnie o teście z Synacthenem ze swoim lekarzem rodzinnym. To często daje więcej niż wykonanie pojedynczego badania kortyzolu na własną rękę.

Często zadawane pytania

Czy do testu z Synacthenem trzeba być na czczo?

Do testu z Synacthenem zwykle nie trzeba być na czczo. Czasami lekarz o to prosi, na przykład dlatego, że jednocześnie oznaczane są inne wartości krwi. Zawsze stosuj się więc do instrukcji otrzymanych od lekarza.

Jak długo trwa test z Synacthenem?

Krótki test z Synacthenem trwa około godziny, łącznie z pobraniami krwi po 30 i 60 minutach. Dłuższy wariant może trwać kilka godzin i jest stosowany rzadziej.

Czy mogę wykonać test z Synacthenem w domu?

Nie. Test z Synacthenem wymaga zastrzyku i pobrań krwi pod nadzorem medycznym, dlatego odbywa się w szpitalu lub klinice. Test domowy mierzy co najwyżej poziom kortyzolu w danym momencie, a nie reakcję na stymulację.

Czy test z Synacthenem boli?

Większość osób odczuwa jedynie ukłucie przy zakładaniu wenflonu. Sam zastrzyk podawany jest przez tę igłę. Niektórzy czują przez chwilę uczucie ciepła po podaniu preparatu.

Czym różni się test z Synacthenem od zwykłego badania kortyzolu?

Zwykłe badanie kortyzolu mierzy poziom kortyzolu w jednym momencie. Test z Synacthenem mierzy, jak nadnercza reagują po stymulacji, i mówi w ten sposób coś o ich rezerwie czynnościowej.

Źródła

1. Cadegiani FA, Kater CE. Adrenal fatigue does not exist: a systematic review. BMC Endocr Disord. 2016;16:48. PMID: 27557747.
2. Ospina NS, Al Nofal A, Bancos I, et al. ACTH Stimulation Tests for the Diagnosis of Adrenal Insufficiency: Systematic Review and Meta-Analysis. J Clin Endocrinol Metab. 2016;101(2):427–434. PMID: 26649617.
3. Siampanopoulou V, Tasouli E, Angelousi A. Diagnostic strategies in adrenal insufficiency. Curr Opin Endocrinol Diabetes Obes. 2023;30(3):141–153. PMID: 37036291.

Każdy wynik badania krwi w Vital Check zawiera profesjonalną ocenę lekarza wpisanego do holenderskiego rejestru BIG. Badanie krwi nie stawia diagnozy. W sprawie decyzji dotyczących leczenia omów swoje wyniki ze swoim lekarzem rodzinnym.