Afweersysteem: hoe je weerstand werkt en wat je bloed laat zien

Je afweersysteem is geen schakelaar die aan of uit staat. Het werkt in lagen, dag en nacht door, en je ziet er in je bloed maar een deel van terug. Volwassenen krijgen gemiddeld twee tot vier verkoudheden per jaar, en dat hoort er gewoon bij (PMID 12517470).

Wat mij opvalt aan de Nederlandse pagina's over weerstand: bijna allemaal eindigen ze bij een potje supplementen. Bijna geen enkele legt uit wat een bloedtest hier wel en niet over kan zeggen.

Dat vind ik een gemiste kans. Er bestaat namelijk geen bloedwaarde die je weerstand een rapportcijfer geeft. Juist dat eerlijke antwoord helpt je verder dan de zoveelste lijst met tips.

Hieronder lees je uit welke lagen je afweer bestaat, welke waarden een arts er soms bij pakt, en waar de grens van bloedonderzoek ligt.

Waar bestaat je afweersysteem uit?

Je afweersysteem bestaat uit drie lagen die in elkaar overlopen. Eerst de fysieke barrière: je huid, je slijmvliezen en je maagzuur. Daarachter zit de aangeboren afweer, die snel en ongericht reageert. Als laatste komt de verworven afweer, die specifieke ziekteverwekkers onthoudt (PMID 20176265).

Die eerste laag wordt bijna altijd overgeslagen. Je huid is de grootste barrière die je hebt. Een kapot stukje huid of een uitgedroogd slijmvlies laat meer door dan de meeste mensen denken.

De tweede laag bestaat uit cellen die alles aanvallen wat niet van jou is. Fagocyten eten ziekteverwekkers letterlijk op. Deze laag heeft geen geheugen nodig om aan het werk te gaan.

De derde laag is de trage, slimme laag. B-cellen maken antistoffen tegen één specifieke indringer. T-cellen ruimen cellen op die al geïnfecteerd zijn.

Die laatste laag onthoudt wat hij eerder tegenkwam. Dat is de reden dat je mazelen normaal gesproken één keer krijgt.

En het is ook de reden dat verkoudheid je elk jaar opnieuw te pakken heeft. Er bestaan tientallen verschillende verkoudheidsvirussen, en immuniteit tegen het ene geeft geen bescherming tegen het volgende (PMID 12517470).

Wat is het verschil tussen aangeboren en verworven afweer?

Aangeboren afweer is snel en ongericht. Die reageert binnen minuten tot uren op alles wat lichaamsvreemd is. Verworven afweer is traag en gericht: het duurt dagen voordat er antistoffen zijn, maar daarna herkent je lichaam die ene ziekteverwekker vaak jarenlang (PMID 20176265).

Op je uitslag zie je die twee lagen terug in verschillende getallen. De granulocyten horen vooral bij de snelle laag. De lymfocyten horen bij de lerende laag.

Daarom staat er op een volledig bloedbeeld niet één getal voor witte bloedcellen, maar een uitsplitsing. Die uitsplitsing heet de leukocyten differentiatie.

Wil je weten wat die snelle laag precies doet, dan gaat het artikel over granulocyten daar dieper op in. Voor de lerende laag is het stuk over lymfocyten die te laag zijn het beginpunt.

Welke bloedwaarden zeggen iets over je afweersysteem?

Geen enkele waarde meet je weerstand als geheel. Wel zeggen sommige waarden iets over onderdelen ervan: het aantal en de soort witte bloedcellen, de klassen antistoffen die je aanmaakt, en of er ergens ontsteking actief is. Welke waarde zinvol is, hangt volledig af van de vraag die eronder ligt.

De tabel hieronder zet de situaties naast elkaar die in de praktijk het vaakst voorkomen. Lees hem als denkhulp, niet als bestellijst.

Let vooral op die laatste kolom. Die is minstens zo belangrijk als de derde, en juist die ontbreekt op vrijwel elke pagina over dit onderwerp.

Hoe weet je of je een goed afweersysteem hebt?

Er bestaat geen test die daar antwoord op geeft. Dat is niet ontwijkend bedoeld, maar het is de stand van de kennis. Je afweer is een samenspel van cellen, eiwitten en barrières die per situatie anders reageren, en een momentopname in bloed vangt dat niet in één cijfer.

Wat je wel hebt, is je gedrag over langere tijd. Hoe vaak word je ziek, hoe lang duurt het, en herstel je normaal?

Die drie vragen zeggen in de praktijk meer dan welk los getal ook.

Thuisarts beschrijft verkoudheid als een infectie die meestal binnen één tot twee weken vanzelf overgaat. Wijkt jouw beloop daar structureel van af, dan is dat precies de informatie waar een huisarts iets mee kan.

Een voorbeeld dat het verschil laat zien. Stel je voor: twee mensen, allebei met een lymfocytenaantal van 1,1 ×10⁹/L, net onder de ondergrens van veel laboratoria. De één is twee weken eerder flink ziek geweest, de ander niet.

Bij de eerste is een tijdelijke daling na een virusinfectie een bekende verklaring. Bij de tweede is het een reden om de waarde na een aantal weken te herhalen en het beloop met de huisarts te bespreken.

Zelfde getal, andere betekenis.

In een Deens bevolkingsonderzoek onder 98.344 mensen was een toevallig gevonden laag lymfocytenaantal geassocieerd met een hogere kans op infecties (PMID 30383787). Dat is een verband op groepsniveau. Het is uitdrukkelijk geen voorspelling voor één individu.

Wat merk je als je immuunsysteem niet goed werkt?

De signalen zijn zelden spectaculair. Meestal gaat het om infecties die vaker terugkomen dan je gewend was, langer aanhouden, of ongewoon zwaar verlopen. Ook wondjes die traag genezen en steeds terugkerende schimmelinfecties kunnen bij dat patroon horen.

Belangrijk: geen van die klachten is specifiek. Ze passen net zo goed bij een druk jaar, bij slecht slapen, of bij een allergie die je voor verkoudheid aanziet.

Dat laatste kom ik opvallend vaak tegen. Iemand denkt vanaf maart onafgebroken verkouden te zijn, terwijl het patroon veel meer bij pollen past.

In het artikel over vaak verkouden zijn staat hoe je die twee uit elkaar houdt.

Soms remt er wel degelijk iets je afweer. Denk aan bepaalde medicijnen of een chronische aandoening. Het stuk over een verzwakt immuunsysteem behandelt die route apart.

Drie hardnekkige misverstanden over weerstand

Rond dit onderwerp circuleren een paar ideeën die niet kloppen. Ze zijn hardnekkig omdat ze logisch klinken. Hieronder staan er drie, met eerst wat er wel klopt.

Wat klopt: je witte bloedcellen doen het werk van je afweer. Wat niet klopt: dat een hoger aantal dus beter is. Een verhoogd aantal witte bloedcellen betekent meestal dat je lichaam ergens op reageert, en dat is iets anders dan sterk zijn.

Wat klopt: tekorten aan bepaalde voedingsstoffen kunnen samenhangen met vaker ziek zijn. Wat niet klopt: dat aanvullen boven een normale waarde extra oplevert. Meer is boven een bepaald punt gewoon meer, niet beter.

Wat klopt: stress heeft invloed op je lichaam, ook op ontstekingsprocessen. Wat niet klopt: dat je dat in één losse waarde afleest. Er bestaat geen stressgetal dat je afweer samenvat, hoe graag mensen dat ook zouden willen.

Die laatste is de reden dat ik terughoudend ben met elke pagina die je weerstand belooft te scoren. Wat er wel is aan meetbare samenhang tussen stress en bloedwaarden, staat in het artikel over chronische stress en je bloedwaarden.

Kun je je afweersysteem laten testen?

Je kunt onderdelen laten meten, niet het geheel. Een volledig bloedbeeld met differentiatie laat zien hoeveel witte bloedcellen je hebt en hoe ze verdeeld zijn. Immunoglobulinen laten zien of je bepaalde klassen antistoffen aanmaakt. Samen geven ze aanwijzingen, geen eindoordeel.

De klassen antistoffen zijn een verhaal apart. IgM verschijnt als eerste bij een nieuwe infectie, IgG komt later en blijft langer aanwezig.

Wat die combinatie betekent, staat uitgelegd in het stuk over immunoglobulinen.

Een selectief IgA-tekort wordt beschreven als de meest voorkomende aangeboren afweerstoornis, en de meeste mensen die het hebben merken er niets van (PMID 20101521). Het wordt vaak bij toeval gevonden, tijdens onderzoek dat om iets anders was aangevraagd.

Wil je een aantal van deze waarden in één keer laten meten, dan zitten het bloedbeeld en de ontstekingswaarden in de uitgebreide gezondheidscheck. Losse markers kun je toevoegen door je eigen bloedtest samen te stellen.

Hoe verandert je afweer met de jaren?

Je afweersysteem veroudert mee met de rest van je lichaam. De verworven laag reageert gemiddeld trager op iets nieuws, terwijl het geheugen van eerdere infecties grotendeels blijft bestaan. Daarnaast verschuift bij veel mensen langzaam de verhouding tussen de verschillende soorten witte bloedcellen.

Dat verloopt geleidelijk en per persoon anders. Leeftijd alleen zegt daarom weinig over hoe iemand op een infectie reageert.

Wat wel meespeelt, zijn de aandoeningen die met de jaren vaker voorkomen. Slecht gereguleerde diabetes is daar een voorbeeld van, en dat is ook precies waarom een huisarts naar het geheel kijkt in plaats van naar één waarde.

Het RIVM houdt bij welke luchtweginfecties er in Nederland rondgaan en in welke periode van het jaar. Een deel van de seizoensverschillen die mensen aan hun eigen weerstand toeschrijven, komt gewoon doordat er in die weken meer virussen circuleren.

Wat leefstijl met je afweer doet

Slaap is hier de best onderzochte factor. In één onderzoek werden deelnemers onder gecontroleerde omstandigheden aan een verkoudheidsvirus blootgesteld. Mensen die minder dan zes uur sliepen, werden daarna duidelijk vaker ziek dan mensen die meer dan zeven uur sliepen (PMID 26118561).

De verschillen waren fors. Bij minder dan vijf uur slaap lag de kans ongeveer vier en een half keer hoger dan bij meer dan zeven uur.

Bij vitamine D ligt het genuanceerder. In een meta-analyse van individuele deelnemersgegevens was suppletie geassocieerd met een lagere kans op acute luchtweginfecties, met het duidelijkste verschil bij mensen met zeer lage uitgangswaarden (PMID 28202713).

Dat is opnieuw een bevinding op groepsniveau. Of aanvullen in jouw situatie zinvol is, is een gesprek met je huisarts en niet iets wat je uit een artikel haalt.

Het verband tussen slaap en je bloedwaarden staat verder uitgewerkt in het artikel over slecht slapen en je bloedwaarden.

Wat je met een afwijkende uitslag doet

Eén waarde net buiten de referentiewaarden is zelden het hele verhaal. Referentiewaarden verschillen per laboratorium, en ze zijn zo opgesteld dat een deel van de gezonde mensen er per definitie buiten valt. Het beloop over meerdere metingen zegt daarom meer dan één momentopname.

Neem je uitslag mee naar je huisarts, inclusief het moment van de meting en wat er in de weken ervoor speelde. Een recente infectie, een nieuw medicijn of een zware trainingsperiode kan het beeld beïnvloeden.

Wat referentiewaarden precies zijn, staat in het artikel over referentiewaarden bij bloedonderzoek. De losse onderdelen van je bloedbeeld staan uitgelegd in het stuk over het volledig bloedbeeld.

Heb je een uitslag waar je niet uitkomt, plan dan een afspraak met je huisarts en neem het printje mee. Dat gesprek levert meer op dan een avond zoeken.

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.

Bronnen

• Chaplin DD. Overview of the immune response. Journal of Allergy and Clinical Immunology, 2010 (PMID 20176265).
• Warny M, et al. Lymphopenia and risk of infection and infection-related death in 98.344 individuals. PLoS Medicine, 2018 (PMID 30383787).
• Heikkinen T, Jarvinen A. The common cold. The Lancet, 2003 (PMID 12517470).
• Prather AA, et al. Behaviorally assessed sleep and susceptibility to the common cold. Sleep, 2015 (PMID 26118561).
• Yel L. Selective IgA deficiency. Journal of Clinical Immunology, 2010 (PMID 20101521).
• Martineau AR, et al. Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory tract infections. BMJ, 2017 (PMID 28202713).