Atorvastatine en gewichtstoename: wat zegt het onderzoek?

Gewichtstoename staat niet als bekende bijwerking van atorvastatine in de bijsluiter. Toch is de vraag terecht, want er is een Amerikaanse analyse waarin de BMI van statinegebruikers over tien jaar met 1,3 punt steeg tegenover 0,4 punt bij niet-gebruikers (PMID 24763487). Het interessante zit in de verklaring die de onderzoekers gaven.

Die verklaring gaat namelijk niet over de pil. Hij gaat over gedrag.

Kun je aankomen van atorvastatine?

Direct gewichtstoename veroorzaken doet atorvastatine voor zover bekend niet. Het middel verandert je stofwisseling niet op een manier die vetopslag stimuleert. Wat wel is beschreven, is dat statinegebruikers als groep hun calorie-inname over de jaren sterker verhoogden dan niet-gebruikers, en daarmee ook hun gewicht.

In diezelfde analyse steeg de calorie-inname bij statinegebruikers met 9,6 procent en de vetinname met 14,4 procent tussen 1999 en 2010. Bij niet-gebruikers veranderde er nauwelijks iets.

Aan het begin van die periode aten statinegebruikers juist minder dan niet-gebruikers: 2.000 tegenover 2.179 kilocalorieen per dag. Dat verschil verdween in tien jaar.

Waarom stijgt het gewicht dan wel bij statinegebruikers?

De onderzoekers noemden het meest waarschijnlijke mechanisme risicocompensatie: als je cholesterol op papier goed is, voelt streng eten minder urgent. Het is hetzelfde patroon dat je ziet bij mensen die zonnebrand gebruiken en daardoor langer in de zon blijven. De pil verandert het gedrag, niet de stofwisseling.

Dit is een observationele bevinding, geen bewijs van oorzaak en gevolg. Maar het patroon is consistent en het is goed te begrijpen.

Ik vind dit eerlijk gezegd nuttiger dan de meeste bijwerkingendiscussies. Het is een risico waar je zelf iets aan kunt doen.

Welke rol speelt bloedsuiker hierbij?

Statines lijken de kans op nieuw ontstane diabetes licht te verhogen, los van gewicht. Een meta-analyse van 13 onderzoeken met 91.140 deelnemers vond een odds ratio van 1,09 (PMID 20167359). Praktisch betekent dat ongeveer een extra geval per 255 mensen die vier jaar behandeld worden.

De onderzoekers benadrukten dat de winst in hartinfarcten dat effect voor mensen met verhoogd risico ruimschoots overtreft. Het is dus geen reden om te stoppen, wel een reden om je bloedsuiker in beeld te houden.

Gewicht en bloedsuiker versterken elkaar. Kom je aan en schuift je HbA1c tegelijk op, dan is dat een patroon dat je liever vroeg ziet dan laat.

Welke waarden houd je dan in de gaten?

Vier getallen vertellen samen het verhaal: je gewicht, je nuchtere glucose, je HbA1c en je triglyceriden. Ze reageren op verschillende tijdschalen, en juist dat maakt de combinatie bruikbaar. Je gewicht beweegt in weken, je HbA1c geeft een gemiddelde over ongeveer drie maanden.

Stel, twee mensen gebruiken een jaar atorvastatine 20 mg en zijn allebei drie kilo aangekomen. Bij de een staat het HbA1c op 34 mmol/mol en is er niets aan de hand. Bij de ander staat het op 43 mmol/mol, in de prediabetesrange, en is er een gesprek nodig.

Zelfde middel, zelfde gewichtstoename, twee verschillende situaties. Zonder meting zie je het verschil niet.

Wat kun je hier zelf mee?

Het duidelijkste wat je kunt doen is niet aannemen dat een goede cholesterolwaarde de rest afdekt. Een statine verlaagt je LDL, meer niet. Je bloedsuiker, je gewicht en je triglyceriden lopen hun eigen route, en die route hangt vooral samen met wat je eet en beweegt.

Plantensterolen in doses van 0,6 tot 3,3 gram per dag verlaagden het LDL met gemiddeld 6 tot 12 procent in gerandomiseerd onderzoek (PMID 24780090). Dat soort effecten stapelt deels op wat het middel al doet. Het Voedingscentrum geeft hierover praktische informatie.

Meer over wat wel en niet werkt staat in cholesterol verlagen zonder medicijnen, en over de bloedsuikerkant in wat je HbA1c betekent en prediabetes.

Wanneer bespreek je dit met je huisarts?

Bij een gewichtstoename die je niet kunt verklaren, bij een oplopend HbA1c, of als je overweegt met je medicatie te stoppen. Ook als je klachten hebt die je aan het middel toeschrijft, want stoppen zonder overleg haalt de bescherming weg zonder dat je weet of de pil de oorzaak was.

Wat helpt is met getallen binnenkomen in plaats van met indrukken. Een volledig metabool onderzoek geeft inzicht in glucose, HbA1c, lipiden en leverwaarden in een keer. Een lipidenpanel dekt alleen de cholesterolkant.

Wat ik mensen zou meegeven: laat je gewicht en je HbA1c samen meelopen, niet los van elkaar. Een van de twee alleen vertelt te weinig.

De brede uitleg over hoe deze middelen werken staat in het overzichtsartikel over statines.

Bronnen

1. Sugiyama T, Tsugawa Y, Tseng CH, et al. Different time trends of caloric and fat intake between statin users and nonusers among US adults. JAMA Intern Med. 2014;174(7):1038-1045. PMID 24763487.
2. Sattar N, Preiss D, Murray HM, et al. Statins and risk of incident diabetes: a collaborative meta-analysis. Lancet. 2010;375(9716):735-742. PMID 20167359.
3. Ras RT, Geleijnse JM, Trautwein EA. LDL-cholesterol-lowering effect of plant sterols and stanols across different dose ranges. Br J Nutr. 2014;112(2):214-219. PMID 24780090.
4. Jones PH, Davidson MH, Stein EA, et al. Comparison of the efficacy and safety of rosuvastatin versus atorvastatin, simvastatin, and pravastatin across doses (STELLAR Trial). Am J Cardiol. 2003;92(2):152-160. PMID 12860216.

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.