SHBG: wat is dat en wat betekent je waarde?

SHBG, wat is dat precies? Die vier letters staan voor sex hormone binding globulin, in het Nederlands geslachtshormoonbindend globuline: een eiwit dat je lever aanmaakt en aan je bloed afgeeft. Het wordt vaak een hormoon genoemd, maar dat klopt niet. SHBG is een eiwit dat hormonen bindt, en geen hormoon dat zelf een signaal afgeeft. De test meet hoeveel van dat eiwit er in je bloed zit, in nanomol per liter, afgekort nmol/l.

De taxivergelijking helpt hier het meest. SHBG bindt testosteron en oestradiol en rijdt ze door je bloed, waarbij testosteron stevig wordt vastgehouden en oestradiol een stuk losser. Zolang een hormoon gebonden is, kan het je cellen niet in; alleen het vrije deel doet werk in je weefsel. Je totale testosteron telt alles bij elkaar op, gebonden en vrij samen, en het vrij testosteron is het kleine deel dat op dat moment echt beschikbaar is.

De referentiewaarden op deze pagina komen van de fabrikant van de Roche Elecsys-bepaling en zijn opgesplitst naar geslacht en leeftijd. Ben je een man van 20 tot en met 49 jaar, dan geldt 18,3 tot 54,1 nmol/l, en vanaf 50 jaar 20,6 tot 76,7 nmol/l. Ben je een vrouw van 20 tot en met 49 jaar, dan geldt 32,4 tot 128 nmol/l, en vanaf 50 jaar 27,1 tot 128 nmol/l. Ze zijn gemeten bij gezonde volwassenen zonder overgewicht, zonder zwangerschap en zonder pil of andere hormonen.

Die opsplitsing naar leeftijd is geen detail. SHBG stijgt bij mannen met de jaren, en de bovengrens loopt daardoor van 54,1 naar 76,7 nmol/l, ruim veertig procent verschil. Een man van zestig met een SHBG van 70 valt gewoon binnen zijn eigen band, terwijl hij naast de band van een dertiger te hoog lijkt. Andersom kan ook: een SHBG van 19 lijkt normaal, maar zijn ondergrens is 20,6 nmol/l. Kijk dus altijd naar de band die bij jouw leeftijd hoort.

Nog één ding over deze getallen. Referentiewaarden verschillen per laboratorium en per meetapparaat. Wij werken met een netwerk van zelfstandige, gecertificeerde laboratoria, en die meten niet allemaal op hetzelfde apparaat. Het bereik dat het lab op je uitslag zet, bij ons 13,2 tot 89,5 nmol/l, is de afspraak van het lab zelf. Staat er op jouw verslag een andere band, dan is die van jou leidend, en vergelijk nooit een uitslag van het ene lab met de band van het andere.

Een afwijkende SHBG vertelt je dat je totale testosteron je misleidt, en dat gebeurt in twee richtingen. Een lage SHBG trekt je totale testosteron omlaag terwijl je vrij testosteron gewoon normaal blijft, dus op papier lijkt er een tekort terwijl er functioneel weinig aan de hand is. Een hoge SHBG doet precies het omgekeerde: die houdt je totale testosteron kunstmatig op peil terwijl het vrije deel daalt, zodat je uitslag er geruststellend uitziet terwijl je klachten hebt.

Een voorbeeld dat vaak voorkomt. Je laat bij een algemene controle je testosteron prikken, de uitslag is aan de lage kant en daar schrik je van. Blijkt je SHBG ook laag te zijn, dan is een deel van dat lage getal daarmee verklaard, want je vrije testosteron kan gewoon in orde zijn. Zonder de SHBG erbij zou je die uitleg missen en onnodig ongerust blijven.

Waardoor gaat SHBG omlaag? De grootste oorzaak is te veel insuline in je bloed, wat hoort bij overgewicht en bij insulineresistentie, en dat is verreweg de meest voorkomende reden. Ook diabetes type 2 verlaagt je SHBG, net als een traag werkende schildklier en leververvetting. Tot slot verlagen prednison en soortgelijke medicijnen je SHBG, en androgenen en anabole steroïden doen dat ook.

En waardoor gaat hij omhoog? Ouder worden is de gewoonste reden, zeker bij mannen. Verder verhogen een snel werkende schildklier, levercirrose, anorexia en langdurig veel te weinig eten je SHBG. Oestrogenen die je slikt tellen ook mee, dus de combinatiepil en hormoontherapie in tabletvorm; krijg je oestrogeen via de huid, als pleister of als gel, dan gebeurt dat niet. Sommige medicijnen tegen epilepsie verhogen je SHBG eveneens.

SHBG zegt daarnaast iets over je stofwisseling. In grote bevolkingsonderzoeken kregen mensen met een lage SHBG vaker diabetes type 2 dan anderen, bij mannen en bij vrouwen, en dat verband is stevig onderbouwd. Let goed op wat dit wel en niet betekent: het is een verband tussen groepen mensen en geen voorspelling over jou persoonlijk. Een lage SHBG is dus een goede reden om je bloedsuiker mee te laten kijken, en meer zegt het niet.

Wat doe je hier praktisch mee? Vraag SHBG nooit als losse waarde aan, maar zet hem samen met je totale testosteron op de aanvraag. Uit dat paar wordt je vrij testosteron berekend, en dat is het cijfer dat telt. Alleen je totale testosteron laten prikken is precies de manier waarop een misleidende uitslag ontstaat.

Wanneer laat je je SHBG prikken? Meestal niet als losse bepaling, maar wanneer je je testosteron laat meten, bijvoorbeeld bij een algemene controle, of wanneer je al een uitslag van je huisarts hebt die vragen oproept. Dat tweede is de meest voorkomende aanleiding.

Er is één regel die je echt moet onthouden: SHBG hoort samen met je totale testosteron op de aanvraag. Uit die twee getallen wordt je vrij testosteron berekend, meestal met je albumine erbij. Vraag je alleen totale testosteron aan, dan mis je precies de context die je nodig hebt, en dat gaat het vaakst mis bij mannen met overgewicht en bij vrouwen die de pil gebruiken. Onze vrije testosteron test zet die drie waarden al bij elkaar.

Nuchter zijn hoeft niet voor een SHBG-test, en een vast tijdstip is voor deze waarde ook niet nodig. Wordt je testosteron in dezelfde afname meebepaald, prik dan wel in de ochtend, want testosteron ligt bij mannen in de ochtend het hoogst en zakt daarna. Zo wordt het hele setje in één keer goed vergelijkbaar.

Bij vrouwen speelt er iets extra mee. Gebruik je de pil of hormoontherapie in tabletvorm, dan is je SHBG daardoor hoger, en dat is geen fout in de meting maar een bekend effect. Vermeld het dus bij je aanvraag, zodat je uitslag goed gelezen wordt, en stop nooit zelf met een voorgeschreven middel om een mooiere uitslag te krijgen.

Laat je een waarde later herhalen, doe dat dan onder dezelfde omstandigheden: zelfde laboratorium, zelfde tijdstip van de dag, zelfde situatie. Anders vergelijk je twee getallen die niet bij elkaar horen. En reken bij een leefstijlverandering niet op verschil na twee weken, want een SHBG beweegt in maanden.