Coeliakie test: symptomen, bloedwaarden en wanneer je laat testen

Denk je aan een coeliakie test? Begin met dit: coeliakie is een levenslange auto-immuunreactie op gluten, en ongeveer 1 op de 100 mensen heeft het. De eerste stap is meestal een bloedtest die naar een specifieke antistof kijkt. Je klachten hoeven niet in je buik te zitten, en je kunt zo'n test zelf laten doen.

Wat mij opvalt na het lezen van veel uitslagen: mensen zoeken coeliakie op de verkeerde plek. Ze verwachten heftige buikklachten, terwijl moeheid of een laag ijzer bij volwassenen soms het enige spoor is.

Hieronder zet ik op een rij wat coeliakie precies is, welke symptomen kunnen meespelen, welke bloedwaarden inzicht geven en wat een verstandige volgende stap is. Zie het als overzicht, niet als diagnose.

Wat is coeliakie?

Coeliakie is een auto-immuunziekte waarbij je afweer reageert op gluten, een eiwit in tarwe, gerst en rogge. Die reactie beschadigt op den duur de binnenkant van je dunne darm. Het is geen allergie en geen gewone intolerantie, ook al lijken de klachten soms op elkaar.

Onderzoekers ontdekten in 1997 dat het enzym weefsel-transglutaminase het doelwit is van die afweerreactie (Dieterich, 1997). Dat inzicht ligt aan de basis van de bloedtest die nu wordt gebruikt.

Volgens Thuisarts.nl blijft coeliakie vaak lang onopgemerkt, omdat de klachten zo wisselend zijn. Wil je het verschil met een glutenintolerantie snappen, lees dan ons stuk over het verschil tussen glutenintolerantie en coeliakie.

Wat zijn de symptomen van coeliakie?

Coeliakie kan darmklachten geven, maar lang niet altijd. Bij volwassenen zijn de signalen vaak vaag: moeheid, bloedarmoede, een laag ijzer of onbegrepen gewichtsverlies. Juist die stille vorm wordt het vaakst gemist, omdat niemand aan de darm denkt.

De klassieke klachten zijn buikpijn, een opgeblazen gevoel, diarree of juist verstopping. Daarnaast komen huiduitslag, mondzweren en gewrichtspijn voor.

Veel volwassenen hebben vooral last buiten hun buik. Denk aan langdurige moeheid, bloedarmoede of tekorten aan ijzer, vitamine B12 en foliumzuur, doordat je darm voedingsstoffen minder goed opneemt (Halfdanarson, 2007).

Ook je huid, je gewrichten en je botten kunnen meepraten. Een jeukende huiduitslag, vage gewrichtspijn of vroege botontkalking horen soms bij het beeld. Stuk voor stuk zijn het vage signalen, die los van elkaar weinig zeggen. Samen kunnen ze een arts wel aanleiding geven om verder te kijken.

Wat het lastig maakt: dezelfde klachten passen ook bij drukte, stress of een tekort zonder coeliakie. Precies daarom is het patroon belangrijker dan één losse klacht.

Herken je jezelf hierin, lees dan verder in coeliakie symptomen bij volwassenen. Blijf je vooral moe, dan helpt onze gids over oorzaken van vermoeidheid om de sporen op een rij te zetten.

Welk bloedonderzoek toont coeliakie aan?

De eerste stap is bijna altijd een bloedtest. Die kijkt naar een antistof die anti-tTG van het IgA-type heet, en tegelijk naar je totale IgA. Een verhoogde anti-tTG kan op coeliakie wijzen, maar een darmbiopt bevestigt de diagnose meestal pas echt (Ludvigsson, 2014).

Waarom ook dat totale IgA? Omdat sommige mensen weinig IgA aanmaken. Bij zo'n IgA-tekort kan de anti-tTG-test vals-negatief zijn, en dan is een ander antistoftype nodig.

De tabel hieronder koppelt een klacht of situatie aan de bloedwaarde die kan helpen. Zie het als hulpmiddel om het gesprek met je huisarts voor te bereiden, niet als een uitslag op zich.

Wil je precies weten wat elke waarde betekent, lees dan welke bloedwaarden op coeliakie wijzen. Let bij je uitslag op de referentiewaarden van het laboratorium, want die kunnen per lab verschillen.

Hoe betrouwbaar is de coeliakie bloedtest?

De anti-tTG-test is een sterke eerste stap, maar geen absolute uitslag. Bij duidelijke coeliakie is de test meestal verhoogd, terwijl een normale uitslag de aandoening niet altijd uitsluit. Daarom bevestigt een arts een verhoogde uitslag vaak met een darmbiopt.

Er zijn een paar situaties waarin de test minder betrouwbaar is. Bij een IgA-tekort kan de anti-tTG vals-negatief zijn, en als je al glutenvrij eet, kunnen de antistoffen alweer gedaald zijn.

Ook een licht verhoogde waarde is niet meteen bewijs. De hoogte van de anti-tTG zegt iets over de kans, maar niet alles. Een arts weegt je uitslag daarom samen met je klachten en je voorgeschiedenis.

Twijfel je over je uitslag, bespreek hem dan met je huisarts. Die kan bepalen of een herhaling of aanvullend onderzoek zinvol is.

Belangrijk: blijf gluten eten voor de test

Dit gaat vaak mis. De bloedtest en een eventueel biopt werken alleen betrouwbaar als je in de weken ervoor gewoon gluten blijft eten. Ben je al glutenvrij gaan eten, dan kunnen de antistoffen dalen en leest de test soms onterecht geruststellend.

Stel je iemand voor die al een maand brood en pasta mijdt omdat het beter voelt. Precies dan kan de test een vertekend beeld geven.

Twijfel je of je genoeg gluten binnenkrijgt, overleg dat dan met je huisarts voordat je je laat testen. Zo voorkom je een uitslag die weinig zegt.

Wat gebeurt er na de bloedtest?

Een bloeduitslag is meestal binnen enkele werkdagen bekend. Is je anti-tTG verhoogd, dan verwijst de huisarts vaak door voor een darmbiopt. Daarbij bekijkt een arts via een kijkonderzoek een klein stukje darmweefsel, en dat bevestigt de diagnose.

Is je uitslag normaal, maar houden je klachten aan? Dan kan een arts naar andere oorzaken kijken, of het bloedonderzoek later nog eens herhalen.

Een normale uitslag sluit coeliakie niet altijd honderd procent uit, zeker niet als je al glutenvrij at. Bespreek een twijfelachtige uitslag daarom met je huisarts, zodat je samen kunt bepalen of verder kijken zinvol is.

Bij wie komt coeliakie vaker voor?

Coeliakie komt in bepaalde groepen vaker voor. Heb je een eerstegraads familielid met coeliakie, dan is de kans groter, omdat de aanleg erfelijk is. Ook bij een aantal andere auto-immuunziekten wordt het vaker gezien.

Denk aan mensen met diabetes type 1 of een auto-immuunziekte van de schildklier. Ook bij het syndroom van Down en het syndroom van Turner komt coeliakie vaker voor.

Dat betekent niet dat je meteen iets moet doen. Het verklaart wel waarom een arts bij deze groepen soms eerder aan coeliakie denkt. Wereldwijd heeft ongeveer 1 procent van de mensen coeliakie, en een groot deel weet dat zelf nog niet (Singh, 2018).

Kun je op latere leeftijd coeliakie krijgen?

Ja, dat kan. Coeliakie wordt regelmatig pas na je veertigste of vijftigste ontdekt, soms uitgelokt door een infectie, een zwangerschap, een operatie of langdurige stress (Vilppula, 2009). De aanleg zat er al, maar kwam pas later tot uiting.

Bij volwassenen tussen 30 en 55 wordt het spoor vaak gemist. De klachten worden toegeschreven aan drukte of leeftijd, terwijl een bloedwaarde soms een deel verklaart.

Meer hierover lees je in coeliakie op latere leeftijd.

Wat doet gluten met je darmvlokken?

Je dunne darm zit vol met darmvlokken, kleine plooien die voedingsstoffen opnemen. Bij coeliakie beschadigt de afweerreactie op gluten die vlokken, waardoor ze afvlakken. Dat verklaart waarom tekorten en moeheid zo vaak meespelen.

Het hoopvolle deel: als gluten uit je voeding verdwijnt, herstellen de vlokken zich bij veel mensen geleidelijk (Rubio-Tapia, 2010).

Hoe dat proces werkt, lees je in darmvlokken en coeliakie.

Coeliakie, glutenintolerantie of een allergie?

Deze drie worden vaak door elkaar gehaald, terwijl ze verschillen. Coeliakie is auto-immuun, een glutenallergie is een allergische reactie, en glutenovergevoeligheid geeft klachten zonder darmschade of antistoffen. De test en de aanpak verschillen dus.

Voor de details verwijs ik je naar ons stuk over glutenintolerantie of coeliakie. Twijfel je of het om een bredere voedselintolerantie gaat, lees dan voedselintolerantie testen.

Leven met coeliakie: eten zonder gluten

Heb je coeliakie, dan is levenslang glutenvrij eten op dit moment de enige aanpak. Dat klinkt streng, maar veel mensen merken binnen weken dat hun klachten afnemen. Het Voedingscentrum legt uit dat gluten vooral in tarwe, gerst en rogge zit, en dus in veel brood, pasta en koek.

Gluten zit ook verstopt in producten waar je het niet verwacht, zoals sauzen, soepen en sommige kruidenmixen. Etiketten lezen wordt daardoor al snel een gewoonte.

Als je darm zich herstelt, verbetert vaak ook de opname van ijzer en vitamines. Sommige mensen laten die waarden daarom na een tijdje opnieuw bekijken, in overleg met hun arts.

Zelf een coeliakie test laten doen

Je kunt een coeliakie-bloedonderzoek ook zonder verwijzing laten doen. Je kiest zelf een test, prikt bij een priklocatie en krijgt je uitslag digitaal, met een beoordeling door een arts. Dat geeft je snel inzicht, zonder wachttijd.

Bij een coeliakie test worden meestal de anti-tTG-antistof en je totale IgA gemeten. Wil je breder kijken, bijvoorbeeld naar ijzer en vitamines tegelijk, dan past een uitgebreide gezondheidscheck.

Sommige mensen kiezen ervoor om zich te laten testen als klachten aanhouden en niet duidelijk te plaatsen zijn. Of dat bij jou past, hangt af van je situatie en je voorkeuren.

Krijg je je uitslag digitaal, neem dan de tijd om hem rustig te lezen. De toelichting en de beoordeling van de arts helpen je de getallen in perspectief te plaatsen, zeker als een waarde net buiten de referentie valt.

Veelgestelde vragen over de coeliakie test

Kun je coeliakie met een zelftest thuis vaststellen? Er bestaan thuistesten die naar antistoffen kijken, maar ze geven hooguit een eerste signaal. Een bloedtest met beoordeling door een arts is betrouwbaarder, en de diagnose wordt meestal met een darmbiopt bevestigd.

Moet je nuchter zijn voor een coeliakie test? Voor de antistoftest hoef je meestal niet nuchter te zijn. Wel is het belangrijk dat je in de weken ervoor gewoon gluten blijft eten.

Hoelang duurt het voordat je de uitslag hebt? Een bloeduitslag is vaak binnen enkele werkdagen bekend. Bij een online test krijg je hem digitaal, met een toelichting van een arts erbij.

Verdwijnt coeliakie ooit? Nee, coeliakie is levenslang. Met een glutenvrij dieet kunnen de klachten en de darmschade wel grotendeels herstellen.

Mijn ervaring: mensen die met een concrete vraag naar de huisarts gaan, voeren een beter gesprek. Blijf je klachten houden of twijfel je over je uitslag, bespreek je waarden dan met je huisarts, zodat je samen kunt bepalen of verder onderzoek zinvol is.

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.

Bronnen

• Singh P, et al. Global prevalence of celiac disease: systematic review and meta-analysis. Clin Gastroenterol Hepatol. 2018. PMID 29551598.
• Dieterich W, et al. Identification of tissue transglutaminase as the autoantigen of celiac disease. Nat Med. 1997. PMID 9212111.
• Ludvigsson JF, et al. Diagnosis and management of adult coeliac disease: guidelines from the British Society of Gastroenterology. Gut. 2014. PMID 24917550.
• Thuisarts.nl. Ik heb coeliakie. Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG).