Hematocriet waarde: wat betekent dit getal?

Stel je een buisje bloed voor. Een deel daarvan is vocht, het plasma, en een deel bestaat uit cellen. Hematocriet vertelt je welk deel die cellen innemen. Bijna al die cellen zijn rode bloedcellen, en die vervoeren met hun hemoglobine zuurstof van je longen naar de rest van je lichaam.

Nederlandse labs schrijven de uitslag als een kommagetal, bijvoorbeeld 0,42 l/l. In het buitenland zie je vaker 42 procent; het is precies hetzelfde getal, alleen anders opgeschreven. Vergelijk je je uitslag met een Engelstalige site, kijk dan even welke van de twee er staat.

Vroeger werd bloed rondgedraaid in een machine, waarna je de laag rode cellen kon aflezen. Dat gebeurt niet meer: een apparaat telt nu je rode bloedcellen en meet hoe groot ze gemiddeld zijn, en die twee getallen samen leveren je hematocriet op.

De normaalwaarde hangt af van je geslacht en je leeftijd. Star-shl gebruikt voor mannen 0,40 tot 0,50 l/l en voor vrouwen 0,35 tot 0,45 l/l. Voor kinderen gelden aparte banden per leeftijd: 0,35 tot 0,45 tussen 1 en 5 jaar, 0,36 tot 0,47 tussen 5 en 10 en 0,38 tot 0,49 tussen 10 en 15. Elk lab kan hier iets van afwijken, omdat apparaten en methodes verschillen, dus kijk altijd naar het bereik dat naast jouw eigen uitslag staat; dat is het bereik waar je resultaat mee vergeleken is.

Hematocriet staat bijna nooit alleen op een uitslag. Het hoort bij het volledig bloedbeeld, samen met je hemoglobine en je rode bloedcellen.

Het handigste dat je over deze waarde kunt weten: het is een verhouding en geen aantal. Je meet niet hoeveel rode bloedcellen je hebt, maar hoe dicht ze op elkaar zitten. Dat klinkt als een detail, maar het verklaart bijna alles wat mensen verbaast aan hun uitslag: verandert de hoeveelheid vocht in je bloed, dan verandert het getal, ook als er geen enkele cel bij is gekomen of verdwenen.

Neem een te hoge uitslag. De meest voorkomende reden is simpelweg te weinig drinken, en een sauna, een warme dag of flink zweten vlak voor de prik doet hetzelfde. Je bloed dikt in, de cellen komen dichter op elkaar en het getal stijgt terwijl er niets aan je bloed veranderd is. Andersom werkt het net zo: heb je veel vocht in je lichaam, dan zakt de waarde. In een zwangerschap gebeurt dat vanzelf, en bij mensen die veel duursport doen ook.

Blijft je waarde hoog terwijl je gewoon drinkt, dan zijn er andere verklaringen. Roken is er daar een van, omdat je lichaam dan meer rode bloedcellen aanmaakt om het koolmonoxide te compenseren. Slaapapneu doet dat ook, en dat wordt vaak jarenlang niet opgemerkt. Een zeldzame oorzaak is een beenmergaandoening waarbij het lichaam uit zichzelf te veel rode cellen maakt; dat is iets wat een arts uitzoekt en niet iets wat je uit één getal kunt aflezen.

Bij een lage waarde denkt een arts vooral aan bloedarmoede. Dat kan komen door bloedverlies, of doordat er iets ontbreekt om nieuwe cellen te maken: ijzer, vitamine B12 en foliumzuur zijn daarvoor nodig. Een lage waarde vlak na een flinke bloeding kun je overigens missen, want de concentratie daalt pas nadat het lichaam vocht heeft aangevuld, en dat duurt uren.

Belangrijk om te weten: één afwijkend getal is nog geen diagnose. Je huisarts kijkt naar het hele plaatje en vaak naar een tweede meting. Schrik dus niet van een pijltje naast je hematocriet.

Je vraagt hematocriet zelden apart aan; het zit standaard in het volledig bloedbeeld, dus je krijgt het er meestal gewoon bij. De gewoonste aanleiding is een klacht die bij bloedarmoede past, zoals moe zijn terwijl je genoeg slaapt, snel buiten adem bij de trap of duizelig worden als je opstaat. Ook bij een periodieke controle komt de waarde vanzelf voorbij.

De voorbereiding is eenvoudig. Nuchter zijn hoeft niet voor deze bepaling, maar drink op de ochtend van de prik gewoon wat je altijd drinkt en sla de sauna en een zware sportsessie die ochtend over. Er is nog één ding dat veel mensen niet weten: lang staan of zitten vlak voor de prik dikt je bloed een beetje in, en een strak aangetrokken band om je arm doet hetzelfde, waardoor je uitslag een paar procent hoger kan uitvallen.

Laat je de test later nog eens doen, prik dan rond hetzelfde tijdstip, zodat je appels met appels vergelijkt. Krijg je een afwijkende uitslag, dan is een herhaling na een paar weken vaak de logische volgende stap.