LDL/HDL-ratio: niet hetzelfde als je cholesterolratio

De LDL/HDL-ratio is één deelsom. Boven de streep staat je LDL-cholesterol, het cholesterol dat zich in je vaatwand kan ophopen. Onder de streep staat je HDL-cholesterol, het cholesterol dat terug naar je lever gaat. Er gaat geen extra buisje bloed in: het lab pakt twee waarden die al op je uitslag stonden en deelt ze op elkaar. Heb je een LDL van 2,8 en een HDL van 1,4, dan is je ratio 2,0.

Dan nu het punt waar bijna iedereen op vastloopt. In de cholesterolwereld bestaan twee ratio's, en ze lijken alleen in hun naam op elkaar. Wie zoekt op cholesterol ratio LDL HDL krijgt ze allebei door elkaar heen te zien, en het verschil zit boven de streep.

De cholesterol/HDL-ratio deelt je totaal cholesterol door je HDL. In dat totaal zit alles: het LDL, het HDL zelf en alles wat er verder rondzwemt. Daardoor valt de uitkomst hoger uit, en voor die ratio publiceert de NVKC een grens: kleiner dan 5, en liever kleiner dan 3,5. Die ratio stond jarenlang in de Nederlandse risicotabellen. De LDL/HDL-ratio zet alleen het LDL boven de streep, waardoor de uitkomst lager uitvalt. Voor deze ratio publiceert de NVKC geen grens; de 3 die je vaak ziet is een internationale vuistregel zonder Nederlandse bron, en daarom staat er op deze pagina geen referentiewaarde bij.

Reken het één keer voor, met hetzelfde buisje bloed. Totaal cholesterol 5,4. HDL 1,2. LDL 3,6. De cholesterolratio is dan 5,4 gedeeld door 1,2, oftewel 4,5. De LDL/HDL-ratio is 3,6 gedeeld door 1,2, oftewel 3,0. Eén afname, twee uitkomsten die anderhalf punt uit elkaar liggen. Zie je ergens een 4 staan, dan is die dus netjes op de ene schaal en hoog op de andere. Kijk daarom altijd eerst welke ratio je voor je hebt, en welke bovengrens het lab er eventueel bij afdrukt.

Welke van de twee ratio's je moet volgen? Geen van beide, want het zijn geen streefwaarden. De Europese richtlijn legt haar doelen op het LDL zelf, met non-HDL-cholesterol en ApoB daarachter, en de Nederlandse NHG-standaard CVRM stuurt op LDL en non-HDL. Geen enkele richtlijn noemt een grens voor de LDL/HDL-ratio. Je arts behandelt je er dus niet op, en jij hoeft er thuis ook niet op te sturen.

In elke breuk zit namelijk een lek: je ziet achteraf niet meer welke twee getallen erin gingen. Dat klinkt abstract, dus reken even mee. Anna heeft een LDL van 3,0 en een HDL van 1,0; deel 3,0 door 1,0 en je komt uit op 3,0. Bram heeft een LDL van 4,5 en een HDL van 1,5; deel 4,5 door 1,5 en je komt ook uit op 3,0. Op papier staat bij allebei precies hetzelfde. Leg nu de LDL-waarden naast elkaar: 4,5 tegenover 3,0, een verschil van 1,5 mmol/l. Bram loopt dus rond met de helft meer schadelijk cholesterol dan Anna, terwijl hun ratio tot op de komma gelijk is. Zijn hogere HDL heeft dat verschil in de deelsom weggepoetst, en wat zich in de jaren daarna in je vaatwand kan opstapelen is die absolute LDL-waarde.

Dezelfde rekentruc zit in de cholesterolratio: ook daar verdwijnen de losse waarden in één uitkomst. De LDL/HDL-ratio breekt bovendien op een tweede punt. Deeltjes die geen LDL en geen HDL zijn tellen nergens mee. Denk aan VLDL en aan de restjes die overblijven zodra VLDL zijn vet heeft afgegeven. Ook die brengen cholesterol de vaatwand in. Bij hoge triglyceriden heb je er meer van, en juist dan laat dit getal je het minste zien.

Wat dan wel? Kijk naar je LDL in mmol/l. Staat er non-HDL-cholesterol op je uitslag, laat dat zwaarder wegen dan welke ratio ook. Non-HDL reken je zo uit: totaal cholesterol min HDL. Daar zit alles in wat schade kan doen, inclusief de deeltjes die deze ratio overslaat. Staat er ApoB bij, dan telt dat het aantal schadelijke deeltjes in plaats van hun lading.

En er is geen grens die voor iedereen tegelijk klopt. Wat een aanvaardbaar LDL is, hangt af van je leeftijd, je bloeddruk, roken, diabetes en wat er in je familie speelt. Bespreek het daarom met een arts.

Je bestelt dit getal niet los. Het rolt vanzelf mee uit een cholesterolpanel, zodra het LDL en het HDL bekend zijn. De vraag is dus vooral wanneer je zo'n panel laat prikken, en onder welke omstandigheden.

Nuchter zijn telt hier zwaarder dan je zou denken. Voor totaal cholesterol en HDL maakt eten weinig uit. Maar je LDL wordt in de meeste labs niet gemeten, het wordt geschat uit je triglyceriden, en triglyceriden stijgen na een maaltijd. Het geschatte LDL valt dan te laag uit, waardoor je ratio er mooier uitziet dan hij is. Boven ongeveer 4,5 mmol/l triglyceriden klopt die schatting helemaal niet meer. Dit is meteen het grootste voordeel van de cholesterolratio: die gebruikt twee waarden die het lab direct meet, dus dat probleem heeft hij niet.

Wacht daarnaast een paar weken na een operatie, een stevige infectie of een hartinfarct. Je cholesterol zakt in die periode tijdelijk, en dan geeft de uitslag een te gunstig beeld van je gewone situatie.

Vergelijk je twee uitslagen met elkaar, houd dan rekening met ruis. Totaal cholesterol en LDL schommelen van dag tot dag zo'n vijf tot tien procent, triglyceriden zelfs twintig tot vijfentwintig procent. Een klein verschil betekent dus meestal niets.

Is je uitslag nieuw en afwijkend, zoek dan eerst naar een oorzaak voordat je je eetpatroon de schuld geeft. Een traag werkende schildklier verhoogt het LDL en wordt vaak over het hoofd gezien, dus laat je TSH meebepalen. Ook slecht ingestelde diabetes, nierziekte, leverziekte, galstuwing, veel alcohol, zwangerschap en een reeks medicijnen, zoals prednison, oestrogeen in tabletvorm, isotretinoïne, plaspillen, bètablokkers en anabole steroïden, kunnen het beeld verklaren. Leg je uitslag altijd voor aan een arts, samen met je losse waarden.